زردی نوزاد: علل و درمان

وقتی پوست یا سفیدی چشم نوزاد در روزهای اول زرد می‌شود، نگرانی خانواده کاملاً طبیعی است؛ اما در بسیاری از نوزادان، این تغییر رنگ خفیف و گذراست. مهم این است که زمان شروع، حال عمومی و میزان تغذیهٔ نوزاد جدی گرفته شود، چون زردی شدید به بررسی و درمان به‌موقع نیاز دارد. شناخت علت‌ها، مراقبت از تغذیه و دانستن نشانه‌های هشدار کمک می‌کند با آرامش، قدم درست را بردارید.

زردی نوزاد چیست؟

زردی یا هایپربیلی‌روبینمی به زردشدن پوست و سفیدی چشم در اثر افزایش ماده‌ای به نام بیلی‌روبین گفته می‌شود. بیلی‌روبین هنگام تجزیهٔ طبیعی گلبول‌های قرمز ساخته می‌شود. کبد آن را پردازش می‌کند و از راه صفرا و مدفوع از بدن خارج می‌شود؛ کبد نوزاد در روزهای نخست هنوز به‌طور کامل بالغ نشده است و به همین دلیل ممکن است بیلی‌روبین در خون جمع شود.

زردی فیزیولوژیک شایع‌ترین شکل است. معمولاً پس از ۲۴ ساعت اول زندگی دیده می‌شود، نوزاد حال عمومی خوبی دارد و با بهترشدن عملکرد کبد و دریافت شیر کافی، به‌تدریج کمتر می‌شود. این نوع زردی اغلب خفیف است، اما عدد بیلی‌روبین باید با توجه به سن نوزاد برحسب ساعت، سن بارداری و عوامل خطر تفسیر شود.

علائم زردی نوزاد

رنگ زرد معمولاً از صورت شروع می‌شود و ممکن است به قفسهٔ سینه، شکم و پاها برسد. سفیدی چشم، لثه یا داخل دهان نیز می‌تواند زرد به‌نظر برسد. در پوست‌های تیره، دیدن این تغییر رنگ دشوارتر است؛ بررسی سفیدی چشم و داخل دهان در نور طبیعی کمک‌کننده است، اما تشخیص شدت زردی با نگاه‌کردن به‌تنهایی قابل اعتماد نیست.

زردی خفیف معمولاً حال نوزاد را تغییر نمی‌دهد. خواب‌آلودگی غیرعادی، سخت بیدارشدن برای شیر، مکیدن ضعیف، کم‌شدن پوشک خیس، گریهٔ زیر و تیز، شل‌شدن یا سفتی بدن و قوس‌دادن کمر علائم هشدار هستند. تشنج یا اختلال تنفس وضعیت اورژانسی است و ارزیابی فوری می‌خواهد.

علل و عوامل خطر

علت زردی همیشه یکسان نیست و گاهی بیش از یک عامل در آن نقش دارد:

• نابالغی طبیعی کبد: در زردی فیزیولوژیک، تولید بیلی‌روبین در نوزاد نسبت به توان دفع کبد بیشتر است و این وضعیت با گذشت زمان بهتر می‌شود.
• دریافت ناکافی شیر: اگر نوزاد خوب به سینه نچسبد، مکیدن مؤثر نداشته باشد یا شیر کافی دریافت نکند، دفع مدفوع کم می‌شود و بیلی‌روبین بیشتری از روده بازجذب می‌شود. این حالت را گاهی «زردی ناشی از کم‌خوری» می‌نامند و با حمایت درست از شیردهی قابل اصلاح است.
• زردی شیر مادر: در بعضی نوزادان سالم، با وجود رشد و تغذیهٔ مناسب، زردی مدت بیشتری ادامه پیدا می‌کند. پزشک ابتدا باید علت‌های دیگر را کنار بگذارد؛ قطع خودسرانهٔ شیردهی راه‌حل معمول نیست.
• تجزیهٔ سریع گلبول‌های قرمز: ناسازگاری گروه خونی ABO یا Rh، کمبود آنزیم G6PD و برخی بیماری‌های خونی می‌توانند بیلی‌روبین را سریع بالا ببرند.
• نارس‌بودن: کبد نوزاد نارس آمادگی کمتری برای پردازش بیلی‌روبین دارد و آستانهٔ درمان برای او با نوزاد رسیده یکسان نیست.
• کبودی یا خون‌مردگی هنگام تولد: خون‌مردگی پوست سر یا کبودی گسترده، با تجزیهٔ خون جمع‌شده، مقدار بیلی‌روبین را بیشتر می‌کند.
• علت‌های کمتر شایع اما مهم: عفونت، کم‌کاری تیروئید، اختلالات ارثی متابولیسم و بیماری کبد یا مسیرهای صفراوی. مدفوع بسیار کم‌رنگ یا سفید و ادرار تیره به نفع مشکل صفراوی است و بررسی سریع می‌خواهد.

سابقهٔ زردی شدید در خواهر یا برادر قبلی، تولد پیش از ۳۸ هفته، کاهش وزن قابل توجه یا سابقهٔ خانوادگی کمبود G6PD، پیگیری نزدیک‌تر را ضروری‌تر می‌کند.

تشخیص زردی نوزاد

پزشک زمان شروع زردی، سن بارداری، روش تغذیه، تعداد پوشک‌های خیس و مدفوع، کاهش وزن، کبودی و سابقهٔ خانوادگی را می‌پرسد و نوزاد را معاینه می‌کند. اندازه‌گیری زردی پیش از ترخیص و پیگیری پس از آن، به‌ویژه در نوزادان در معرض خطر، مهم است.

عدد بیلی‌روبین به‌تنهایی تصمیم درمانی را تعیین نمی‌کند. پزشک آن را بر اساس سن نوزاد برحسب ساعت، سن بارداری و عوامل خطر عصبی تفسیر می‌کند. اگر نتیجهٔ پوستی بالا یا نزدیک محدودهٔ درمان باشد، آزمایش خون لازم است. در زردی طول‌کشیده، بیلی‌روبین مستقیم، رنگ ادرار و مدفوع و گاهی آزمایش‌های تیروئید، عفونت یا کبد بررسی می‌شود.

درمان و مدیریت زردی نوزاد

تغذیه و مراقبت روزمره. در زردی خفیف، مهم‌ترین اقدام این است که نوزاد شیر کافی بگیرد. شیردهی را طبق نظر پزشک و مشاور شیردهی منظم و مؤثر ادامه دهید؛ اگر نوزاد خواب‌آلود است، برای شیرخوردن بیدارکردن او ممکن است لازم باشد. چسبیدن درست به سینه، شنیدن صدای بلع و پیگیری وزن، اطمینان بیشتری از دریافت شیر می‌دهد. تعداد پوشک خیس و روند مدفوع نیز باید زیر نظر باشد. اگر دریافت شیر کافی نیست، پزشک دربارهٔ شیر دوشیده‌شده یا مکمل مناسب تصمیم می‌گیرد.

به نوزاد آب، آب‌قند، عرقیات، داروهای گیاهی یا مکمل‌های بدون تجویز ندهید. این مواد زردی را درمان نمی‌کنند و ممکن است تغذیهٔ اصلی را مختل یا باعث عارضه شوند. نور مستقیم خورشید هم جایگزین فتوتراپی استاندارد نیست و خطر سوختگی، کم‌آبی و نوسان دمای بدن دارد.

فتوتراپی. اگر بیلی‌روبین از آستانهٔ درمان بالاتر باشد، درمان اصلی معمولاً فتوتراپی است. نور مناسب، عمدتاً در طیف آبی ـ سبز، بیلی‌روبین را به شکل‌هایی تبدیل می‌کند که بدن آسان‌تر دفعشان می‌کند. نوزاد زیر دستگاه با پوشش حداقلی و محافظ چشم قرار می‌گیرد و دمای بدن، آب‌رسانی و سطح بیلی‌روبین او پایش می‌شود. وقفه‌های کوتاه برای شیر، تعویض پوشک و تماس والدین، با نظر تیم درمان انجام می‌شود؛ در فتوتراپی شدید، شیر دوشیده‌شده از راه لوله و مایعات وریدی در صورت نیاز داده می‌شود.

فتوتراپی خانگی فقط با دستگاه معتبر و برنامهٔ اندازه‌گیری و پیگیری پزشک قابل انجام است؛ چراغ معمولی یا آفتاب جایگزین درمان پزشکی نیست.

درمان‌های بیمارستانی و داروها. اگر بیلی‌روبین خیلی بالا باشد، سریع افزایش یابد یا به فتوتراپی شدید پاسخ ندهد، ممکن است مراقبت در بخش نوزادان و در موارد نادر تعویض خون لازم شود. در همولیز ایمنی ناشی از ناسازگاری ABO یا Rh، ایمونوگلوبولین وریدی (IVIG) گاهی به‌عنوان درمان کمکی و فقط با تصمیم فوق‌تخصص نوزادان استفاده می‌شود. برای زردی فیزیولوژیک داروی روتین وجود ندارد؛ فنوباربیتال درمان معمول نیست و نباید خودسرانه داده شود. اگر علت عفونت باشد، داروهایی مانند آمپی‌سیلین یا جنتامایسین فقط در بیمارستان و بر اساس ارزیابی نوزاد تجویز می‌شوند.

پایش پس از درمان. پس از فتوتراپی، ممکن است بیلی‌روبین دوباره کمی بالا برود؛ زمان آزمایش کنترل بر اساس علت، سن و روند عدد تعیین می‌شود. ویزیت بعدی باید وضعیت تغذیه، وزن، آب‌رسانی و برگشت احتمالی زردی را بررسی کند. اگر نوزاد بعد از حدود دو هفته در نوزاد رسیده یا سه هفته در نوزاد نارس همچنان زرد است، یا هر زمانی ادرار تیره و مدفوع خاکستری، سفید یا گچی دیده می‌شود، ارزیابی پزشکی را عقب نیندازید.

عوارض و نکات مهم

در بیشتر نوزادان، زردی بدون آسیب پایدار برطرف می‌شود. بااین‌حال، بیلی‌روبین بسیار بالا می‌تواند وارد بافت مغز شود و به التهاب و آسیب عصبی بینجامد؛ این عارضه نادر است اما جدی و قابل پیشگیری است. خواب‌آلودگی شدید، مکیدن ضعیف، گریهٔ زیر و تیز، تغییر تون عضلات، قوس‌دادن گردن یا کمر و تشنج می‌تواند نشانهٔ درگیری عصبی باشد و فوراً به مراقبت اورژانسی نیاز دارد.

زردی ناشی از افزایش بیلی‌روبین مستقیم با زردی معمول فرق دارد و با فتوتراپی ساده حل نمی‌شود. مدفوع سفید یا بسیار کم‌رنگ، ادرار چای‌رنگ، شکم متورم، تب، استفراغ یا توقف افزایش وزن، بررسی علت کبدی، صفراوی یا عفونی را ضروری می‌کند. در چنین شرایطی، آرامش خانواده مهم است، اما منتظر ماندن برای «خودبه‌خود خوب‌شدن» کار ایمنی نیست.

پیشگیری از زردی شدید

همهٔ موارد زردی قابل پیشگیری نیستند، اما می‌توان خطر تشخیص دیرهنگام را کمتر کرد:

• از همان ساعات نخست، برای شیردهی مؤثر و اصلاح چسبیدن نوزاد کمک بگیرید؛ در تغذیهٔ ناکافی با ماما، پزشک یا مشاور شیردهی تماس بگیرید.
• پیش از ترخیص، دربارهٔ نتیجهٔ بیلی‌روبین، زمان مراجعهٔ بعدی و نشانه‌هایی که باید فوراً گزارش شوند سؤال کنید.
• پوشک‌های خیس، مدفوع، هوشیاری و وزن‌گیری را پیگیری کنید؛ کاهش تغذیه را به زردی نسبت ندهید.
• گروه خونی مادر و نوزاد و احتمال ناسازگاری Rh یا ABO در مراقبت‌های بارداری و پس از تولد بررسی می‌شود. در صورت نیاز، درمان پیشگیرانهٔ مادر با ایمونوگلوبولین ضد Rh یا ضد D طبق نظر پزشک، از بیماری همولیتیک نوزاد پیشگیری می‌کند.
• برای درمان خانگی به آفتاب، آب‌قند، عرقیات یا نسخه‌های اینترنتی تکیه نکنید.

سوالات متداول

سلب مسئولیت پزشکی

این مطلب جای معاینه، اندازه‌گیری بیلی‌روبین و نظر پزشک را نمی‌گیرد؛ در صورت نشانهٔ هشدار یا نگرانی دربارهٔ تغذیه و هوشیاری، فوراً با پزشک یا اورژانس تماس بگیرید.