دیابت بارداری: علائم، تشخیص و کنترل
دیابت بارداری اختلالی متابولیک است که نخستینبار در دوران بارداری، معمولا در سهماههٔ دوم یا سوم، تشخیص داده میشود و با افزایش قند خون فراتر از حد طبیعی همراه است. این اختلال از تغییرات هورمونی جفت و افزایش مقاومت بدن به انسولین ناشی میشود و در بیشتر موارد پس از زایمان برطرف میگردد. کنترلنشدن آن میتواند بر روند بارداری، زایمان و سلامت آیندهٔ مادر تاثیر بگذارد.
- دیابت بارداری به افزایش قند خونی گفته میشود که برای نخستینبار در دوران بارداری بروز میکند و پیش از آن سابقهٔ دیابت وجود نداشته است.
- غربالگری آن معمولا بین هفتهٔ ۲۴ تا ۲۸ بارداری و با آزمایش تحمل گلوکز خوراکی انجام میشود.
- در اکثر موارد هیچ علامت محسوسی ندارد و کشف آن تقریبا همیشه از راه همین آزمایش غربالگری روتین است.
- با تغذیهٔ مناسب، فعالیت بدنی منظم و در صورت نیاز دارو، در بیشتر موارد بهخوبی کنترل میشود.
- قند خون معمولا پس از زایمان به حالت طبیعی بازمیگردد، اما خطر دیابت نوع ۲ در سالهای بعد بهطور محسوس افزایش مییابد.
دیابت بارداری چیست و چرا اهمیت دارد؟
در دوران بارداری، جفت هورمونهایی مانند لاکتوژن جفتی، پروژسترون و کورتیزول ترشح میکند که مقاومت بدن به انسولین را افزایش میدهند؛ این مکانیسم گلوکز کافی را به جنین در حال رشد میرساند. لوزالمعدهٔ مادر برای جبران این مقاومت، ترشح انسولین را بالا میبرد تا قند خون در محدودهٔ طبیعی بماند؛ در برخی از زنان باردار این جبران کافی نیست و همین کمبود، دیابت بارداری نامیده میشود.
این اختلال معمولا از سهماههٔ دوم بارداری آشکار میشود و در اغلب موارد بلافاصله پس از زایمان برطرف میگردد. با اینهمه، سابقهٔ دیابت بارداری خطر دیابت نوع ۲ را در مادر، و گاه در کودک، در سالهای بعد نیز افزایش میدهد.
علائم دیابت بارداری چیست؟
دیابت بارداری در اکثریت قریببهاتفاق موارد بدون علامت است؛ به همین دلیل تشخیص آن تقریبا همیشه از راه آزمایش غربالگری روتین صورت میگیرد، نه بر پایهٔ نشانههای بالینی. در صورت بروز علامت، معمولا خفیف است و بهسادگی با نشانههای معمول بارداری اشتباه گرفته میشود:
- افزایش تشنگی، فراتر از حد معمول بارداری
- افزایش دفعات ادرار
- خستگی زیاد
- تاری موقت دید
- عفونتهای قارچی مکرر
هیچکدام از این نشانهها بهتنهایی نشانهٔ قطعی دیابت بارداری نیست؛ تنها اندازهگیری مستقیم قند خون تشخیص را تایید یا رد میکند.
علل و عوامل خطر دیابت بارداری چیست؟
علت زمینهای دیابت بارداری، ناتوانی نسبی لوزالمعده در جبران مقاومت انسولینی طبیعی دوران بارداری است. عوامل زیر احتمال این ناتوانی را افزایش میدهند:
- اضافهوزن یا چاقی پیش از بارداری
- سابقهٔ دیابت بارداری در بارداری قبلی
- سابقهٔ خانوادگی دیابت نوع ۲
- سن بالای سیوپنج سال
- تولد نوزاد با وزن بالا در بارداری قبلی
- سندرم تخمدان پلیکیستیک
- فشار خون بالای پیش از بارداری
وجود این عوامل احتمال بروز دیابت بارداری را بالا میبرد، اما بروز آن بدون هیچ عامل خطر شناختهشدهای نیز ممکن است؛ از همین رو غربالگری برای همهٔ زنان باردار توصیه میشود.
دیابت بارداری چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
در بیشتر موارد، دیابت بارداری با پایش منظم و درمان مناسب، بدون عارضهٔ جدی مدیریت میشود. غربالگری در هفتهٔ ۲۴ تا ۲۸ بارداری بخشی از مراقبتهای استاندارد است و نیازی به وجود علامت ندارد. کنترلنشدن قند خون با رشد بیشازحد جنین، دشواری در زایمان، و افت قند خون نوزاد پس از تولد همراه است.
نشانههای نیازمند مراجعهٔ فوری
در صورت بروز تشنگی شدید و غیرعادی همراه با خشکی دهان، تهوع و استفراغ مداوم، تنفس سریع یا بوی غیرعادی نفس، سردرد شدید همراه با تاری دید یا درد بالای شکم، یا کاهش محسوس حرکات جنین، مراجعهٔ فوری به پزشک یا اورژانس ضروری است. در صورت مصرف انسولین، لرزش، تعریق سرد و گیجی ناگهانی نیز نشانهٔ افت قند خون است که رسیدگی سریع میطلبد.
دیابت بارداری چگونه تشخیص داده میشود؟
غربالگری دیابت بارداری برای اکثر زنان باردار بین هفتهٔ ۲۴ تا ۲۸ بارداری و با آزمایش تحمل گلوکز خوراکی انجام میشود. دو روش رایج به کار میرود:
- روش یکمرحلهای: نوشیدن محلول ۷۵ گرمی گلوکز پس از ناشتابودن شبانه و اندازهگیری قند خون در حالت ناشتا، یک ساعت و دو ساعت پس از آن؛ بالابودن هریک از این سه عدد از آستانهٔ تعیینشده، تشخیص را تایید میکند.
- روش دومرحلهای: نخست آزمایش غربالگری با ۵۰ گرم گلوکز، و در صورت مثبتبودن نتیجه، آزمایش تکمیلی سهساعته با ۱۰۰ گرم گلوکز.
در زنان بارداری با عوامل خطر برجسته، آزمایش قند خون از همان ابتدای بارداری نیز برای رد دیابت از پیشموجود انجام میشود.
نکته: غربالگری دیابت بارداری برای همهٔ زنان باردار، صرفنظر از وجود عامل خطر، توصیه میشود؛ زیرا بخش قابلتوجهی از موارد بدون هیچ عامل خطر مشخصی بروز میکند.
درمان دیابت بارداری چگونه است؟
خط اول درمان دیابت بارداری، تغییر تغذیه و افزایش فعالیت بدنی است. توزیع متعادل کربوهیدرات، وعدههای غذایی کوچکتر و متعدد، و محدودکردن قندهای ساده، در بسیاری از موارد قند خون را در محدودهٔ هدف نگه میدارد. فعالیت بدنی منظم، مانند پیادهروی، حساسیت بدن به انسولین را بهبود میبخشد.
پایش روزانهٔ قند خون، در حالت ناشتا و پس از غذا، بخش ثابت مدیریت این بیماری است. زمانی که تغذیه و فعالیت بدنی بهتنهایی کافی نباشد، درمان دارویی آغاز میشود:
| رویکرد درمانی | نقش اصلی | نکتهٔ مهم |
|---|---|---|
| تغییر تغذیه | کنترل میزان و توزیع کربوهیدرات دریافتی | معمولا نخستین و موثرترین گام درمان |
| فعالیت بدنی منظم | بهبود حساسیت بدن به انسولین | پیادهروی پس از غذا اثر محسوسی دارد |
| انسولین | جایگزینی یا تکمیل انسولین بدن | از جفت عبور نمیکند؛ رایجترین داروی انتخابی |
| متفورمین | کاهش تولید قند در کبد | در برخی پروتکلها جایگزین یا مکمل انسولین |
در کنار کنترل قند خون مادر، رشد جنین با سونوگرافیهای دورهای پایش میشود و زمان و روش زایمان براساس این کنترل و اندازهٔ جنین تعیین میشود.
راههای پیشگیری و مراقبت در دیابت بارداری
پیشگیری کامل از دیابت بارداری در همهٔ موارد ممکن نیست، زیرا بخشی از زمینهٔ آن به تغییرات هورمونی طبیعی بارداری و زمینهٔ ژنتیکی بازمیگردد. با این حال، وزن مناسب پیش از بارداری، تغذیهٔ متعادل و فعالیت بدنی منظم، احتمال بروز آن را کاهش میدهد.
پس از زایمان، قند خون معمولا به حالت طبیعی بازمیگردد، اما آزمایش مجدد در هفتههای شش تا دوازده پس از زایمان توصیه میشود. از آنجا که سابقهٔ دیابت بارداری خطر دیابت نوع ۲ را در سالهای بعد افزایش میدهد، غربالگری دورهای قند خون و حفظ وزن و فعالیت بدنی مناسب پس از زایمان اهمیت دارد. شیردهی نیز با کاهش نسبی همین خطر همراه است.
پرسشهای متداول
آیا دیابت بارداری پس از زایمان از بین میرود؟
بله، در اکثریت موارد. با از بین رفتن اثر هورمونهای جفتی پس از زایمان، قند خون بهتدریج طبیعی میشود. با این حال، آزمایش مجدد در هفتههای پس از زایمان توصیه میشود، زیرا در بخش کوچکی از موارد دیابت پابرجا میماند.
آیا دیابت بارداری بر جنین تاثیر میگذارد؟
کنترلنشدن قند خون میتواند با رشد بیشازحد جنین، زایمان دشوار و افت قند خون نوزاد پس از تولد همراه باشد. با کنترل مناسب قند خون در طول بارداری، این خطرها بهطور محسوسی کاهش مییابد.
آیا دیابت بارداری در بارداری بعدی هم تکرار میشود؟
احتمال بازگشت آن در بارداریهای بعدی نسبت به جمعیت عمومی بیشتر است. به همین دلیل، در بارداریهای بعدی معمولا غربالگری زودتر یا دقیقتر انجام میشود.
آیا رژیم غذایی بهتنهایی برای کنترل دیابت بارداری کافی است؟
در بخش بزرگی از موارد، بله. تغییر تغذیه و افزایش فعالیت بدنی بهتنهایی میتواند قند خون را در محدودهٔ هدف نگه دارد. در مواردی که این اقدامات کافی نباشد، درمان دارویی، معمولا با انسولین، به برنامهٔ درمان افزوده میشود.