دندان درد: علت، درمان خانگی فوری و زمان خطر

دندان درد گاهی فقط سوزشی چندثانیه‌ای با یک جرعه آب سرد است و گاهی دردی ضربان‌دار و بی‌وقفه که خواب و غذا خوردن را به هم می‌ریزد. شکل درد، زمان شروع و عوامل تشدیدکننده یا تسکین‌دهنده آن، مهم‌ترین سرنخ‌ها برای یافتن علت به شمار می‌روند. بیشتر علت‌ها در خود دندان و لثه‌اند، اما گاهی درد از سینوس، گوش، مفصل فک یا حتی قلب به دندان می‌رسد.

دندان درد چیست و از چه زمانی غیرطبیعی است؟

دندان درد به دردی گفته می‌شود که در دندان یا لثه و فک اطراف آن حس شود. سوزش کوتاهی که با نوشیدنی سرد شروع شود و چند ثانیه بعد برود فوریتی ندارد، در حالی که درد خودبه‌خودی، درد ماندگار بعد از رفع محرک، درد هنگام جویدن یا دردی که بیش از دو روز بماند غیرطبیعی است.

درون هر دندان بافت نرمی به نام پالپ یا همان عصب دندان وجود دارد که دیواره‌های سخت دندان از هر طرف آن را در بر گرفته‌اند. وقتی این بافت ملتهب شود جایی برای ورم کردن ندارد و فشار داخل دندان مستقیما رشته‌های عصبی را تحریک می‌کند. به همین دلیل درد عصب دندان شدیدتر و ماندگارتر از دردهای سطحی است.

سوزش کوتاه با سرما هرچند فوریتی ندارد، همیشه بی‌اهمیت نیست، چون ممکن است از حساسیت دندان یا پوسیدگی در مراحل اولیه باشد و اگر تکرار شود، باید در نوبت معمول دندانپزشکی بررسی شود. کمی درد بعد از پر کردن دندان، جرم‌گیری دندان یا تنظیم سیم ارتودنسی هم قابل انتظار است و روزبه‌روز کمتر می‌شود، در حالی که درد ناشی از بیماری ثابت می‌ماند یا بیشتر می‌شود.

دندان درد مداوم نشانه چیست؟

دندان درد مداوم، یعنی دردی ضربان‌دار که ساعت‌ها یا روزها بدون محرک ادامه دارد، معمولا نشانه التهاب برگشت‌ناپذیر عصب دندان یا آبسه دندان است. در این حالت عصب دیگر سالم نمی‌شود و مسکن درد را فقط کم می‌کند. آبسه لثه، یعنی تجمع چرک در لثه کنار دندان، و ترک عمیق دندان هم ممکن است دردی ماندگار ایجاد کنند، در حالی که سینوزیت بیشتر فشاری مبهم و پیوسته در چند دندان عقبی بالا ایجاد می‌کند.

نکته: قطع شدن ناگهانی یک دندان درد شدید و طولانی همیشه به معنای بهبود نیست. گاهی درد به این دلیل خاموش می‌شود که عصب دندان از بین رفته است، اما عفونت بدون ایجاد هیچ نشانه‌ای تا نوک ریشه پیش می‌رود و ممکن است بعدها به آبسه برسد.

دندان درد ناگهانی نشانه چیست؟

دندان درد ناگهانی و تیز معمولا نشانه این است که لایه محافظ دندان جایی باز شده است، مثلا دندان یا پرکردگی ترک برداشته یا پوسیدگی از مینا، یعنی پوسته سخت بیرونی دندان، گذشته و به عاج حساس زیر آن رسیده است. دردی که از عاج نمایان می‌آید اغلب با سرما یا شیرینی شروع می‌شود و محل آن نسبتا مشخص است، اما درد دندان ترک‌خورده بیشتر هنگام گاز گرفتن حس می‌شود و پیدا کردن دندان عامل آن معمولا به تست گاز گرفتن نیاز دارد. در مقابل، دردی که ناگهان در فک پایین شروع شود و با فشار قفسه سینه یا تنگی نفس همراه باشد ممکن است قلبی باشد و فوریت دارد.

دندان درد شبانه چه معنایی دارد؟

دندان درد شبانه، به‌خصوص دردی که فرد را از خواب بیدار کند، معمولا نشانه التهاب برگشت‌ناپذیر عصب دندان یا شروع آبسه است. در حالت درازکش خون بیشتری به سر می‌رسد و فشار داخل دندان ملتهب بالا می‌رود. از سوی دیگر، دردی که صبح‌ها در چند دندان و عضلات فک حس شود بیشتر به دندان‌قروچه و فشردن دندان‌ها در خواب مربوط است.

شایع‌ترین علل دندان درد چیست؟

بیشتر دندان دردها علتی در خود دندان یا لثه دارند. این علت‌ها را می‌توان از روی نوع محرک، مدت هر حمله درد و وجود ورم یا خونریزی لثه از هم تشخیص داد.

دندان درد عصبی چیست؟

در زبان روزمره، دندان درد عصبی به دردی گفته می‌شود که از التهاب عصب دندان (پالپیت) می‌آید. این درد اغلب خودبه‌خود شروع می‌شود، ضربان دارد و گاهی چنان به سر و گوش پخش می‌شود که تشخیص دندان عامل درد برای خود فرد دشوار است.

دندانپزشکان این التهاب را دو نوع می‌دانند. در نوع برگشت‌پذیر، درد فقط با محرک می‌آید و چند ثانیه بعد از رفع آن خاموش می‌شود، پس با برداشتن پوسیدگی و پر کردن دندان، عصب سالم می‌ماند. در نوع برگشت‌ناپذیر، درد بی‌دلیل شروع می‌شود یا بعد از سرما و گرما بیش از نیم دقیقه می‌ماند و عصب دیگر ترمیم نمی‌شود.

گاهی هم منظور از درد عصبی، دردی است که با وجود دندان‌های سالم از اعصاب صورت، مثل نورالژی سه‌قلو، یا از فشار عصبی و فشردن دندان‌ها روی هم می‌آید. تفکیک این حالت‌ها فقط با معاینه ممکن است.

دندان درد سینوسی را چگونه می‌توان تشخیص داد؟

دندان درد سینوسی معمولا چند دندان عقبی فک بالا را در یک طرف با هم درگیر می‌کند و دردی مبهم و فشارنده دارد که با خم شدن به جلو یا پایین آمدن از پله بیشتر می‌شود. ریشه این دندان‌ها درست زیر کف سینوس فک بالاست و به همین دلیل سینوزیت، یعنی التهاب سینوس، اعصاب آن‌ها را هم تحریک می‌کند.

گرفتگی بینی، ترشح غلیظ، فشار زیر چشم و سرماخوردگی اخیر به نفع علت سینوسی است و دندان‌های فک پایین در آن درد نمی‌گیرند. اگر درد دندان بعد از خوب شدن سینوزیت ادامه یابد، معاینه دندانپزشکی لازم است، چون عفونت ریشه یک دندان بالا هم می‌تواند خودش سینوزیت یک‌طرفه ایجاد کند.

دندان درد و گوش درد همزمان نشانه چیست؟

دندان درد و گوش درد همزمان بیشتر وقت‌ها از یک دندان آسیای پایین یا دندان عقل ملتهب می‌آید که درد آن به گوش همان طرف منتقل می‌شود. دندان‌ها، فک و بخشی از گوش حس خود را از شاخه‌های یک عصب مشترک به نام عصب سه‌قلو می‌گیرند و به همین دلیل مغز محل دقیق درد را اشتباه می‌گیرد. خشکی حفره بعد از کشیدن دندان عقل هم دردی ایجاد می‌کند که به گوش تیر می‌کشد.

مشکلات گوش هم ممکن است دردی ایجاد کنند که در فک و دندان‌ها حس می‌شود. در این حالت عفونت گوش میانی یا عفونت گوش خارجی معمولا با ترشح گوش، کم شدن شنوایی یا درد هنگام کشیدن لاله گوش همراه است. اختلال مفصل فک، یعنی مفصل جلوی گوش که فک را حرکت می‌دهد، با صدای تق هنگام باز کردن دهان، خستگی فک و درد فک هنگام جویدن شناخته می‌شود.

دندان درد بعد از عصب کشی تا کی طبیعی است؟

درد خفیف تا متوسط و حساسیت هنگام گاز گرفتن تا حدود یک هفته بعد از عصب‌کشی دندان طبیعی است و بیشترین شدت آن در یکی دو روز اول است. این درد از خود عصب نیست، چون عصب برداشته شده است، بلکه از التهاب بافت‌های اطراف نوک ریشه می‌آید.

درد شدید، ورم لثه یا صورت و دردی که بعد از یک هفته بدتر شود یا ماه‌ها بعد برگردد طبیعی نیست. بلند بودن پرکردگی، کانالی که درمان نشده، نشت پرکردگی موقت یا ترک ریشه از علت‌های آن هستند و دندان باید دوباره بررسی شود.

علل جدی‌تر دندان درد: چه چیزی نباید از قلم بیفتد؟

بیشتر دندان دردها خطر فوری ندارند. با این حال عفونت منتشر دندان به‌سرعت پیش می‌رود و به تخلیه فوری چرک و درمان دندان عامل نیاز دارد، و اگر بلع یا تنفس را مختل کند، درمان در بیمارستان لازم می‌شود. چند علت دیگر، مثل درد قلبی، نورالژی سه‌قلو و زونا، اصلا از دندان نیستند و درمان دندانپزشکی کمکی به آن‌ها نمی‌کند.

عفونت دندان، به‌خصوص از دندان‌های آسیای پایین و دندان عقل، گاهی از استخوان فک بیرون می‌زند و به بافت نرم صورت و گردن می‌رسد. این عفونت منتشر که سلولیت نام دارد، با ورم سفت و گرم، تب و حال عمومی بد همراه است. شکل خطرناک آن در کف دهان و زیر فک رخ می‌دهد و با بالا آمدن زبان، سختی بلع و آب‌ریزش دهان همراه است، چون ورم راه هوایی را تنگ می‌کند.

درد قلبی گاهی فقط در فک پایین یا دندان‌ها حس می‌شود، به یک دندان خاص محدود نیست و با سرما یا جویدن تغییر نمی‌کند. دردی که با فعالیت بدنی یا استرس شروع شود و با استراحت آرام بگیرد، الگوی آنژین صدری را دارد و به ارزیابی سریع پزشکی، نه دندانپزشکی، نیاز دارد و اگر تازه شروع شده یا رو به بدتر شدن است، باید همان روز بررسی شود.

سکته قلبی اما ممکن است در حال استراحت شروع شود و با استراحت از بین نرود. به همین دلیل دردی که در حال استراحت بیش از چند دقیقه طول بکشد یا با فشار قفسه سینه، تنگی نفس، عرق سرد، تهوع یا سبکی سر همراه باشد، حتی اگر کمی آرام شود، نیاز به تماس فوری با ۱۱۵ دارد. این شکل غیرمعمول درد قلبی در زنان، سالمندان و افراد مبتلا به دیابت بیشتر دیده می‌شود.

نورالژی سه‌قلو دردی برق‌آسا و چندثانیه‌ای در یک طرف صورت ایجاد می‌کند که با لمس پوست، مسواک زدن یا وزش باد شروع می‌شود، در حالی که دندان‌ها در معاینه سالم‌اند. زونا هم ممکن است چند روز پیش از ظاهر شدن تاول‌ها روی یک طرف صورت، سوزش و درد دندان‌های همان طرف را ایجاد کند. بی‌حسی لب پایین یا چانه بدون دلیل روشن نیز، به‌ویژه همراه با درد یا لقی دندان، باید بررسی شود.

دندان درد و ورم صورت چه زمانی اورژانسی است؟

دندان درد و ورم صورت وقتی اورژانسی است که ورم به‌سرعت بزرگ شود، تا زیر چشم یا زیر فک و گردن برسد، یا با تب، سختی بلع، سختی تنفس یا ناتوانی در باز کردن دهان همراه باشد. ورم صورت در کنار دندان درد، حتی اگر خفیف باشد، معمولا نشان می‌دهد که عفونت از خود دندان فراتر رفته است و به همین دلیل دندانپزشک باید همان روز آن را ببیند. درمان اصلی، تخلیه چرک و درمان یا کشیدن دندان عامل است و آنتی‌بیوتیک به‌تنهایی کافی نیست، ضمن اینکه گرما دادن به صورت متورم ورم را بیشتر می‌کند و کمپرس سرد از روی گونه انتخاب بهتری است.

دندان درد چه زمانی خطرناک است؟

دندان درد به‌تنهایی به‌ندرت خطر جانی دارد، اما وقتی با نشانه‌های گسترش عفونت یا نشانه‌های قلبی همراه شود، اورژانسی است. در بقیه موارد، سرعت مراجعه به الگوی درد بستگی دارد.

دندان درد شدیدی که با مصرف منظم مسکن آرام نشود، نیاز به مراجعه به دندانپزشک در همان روز دارد. دردی که بیش از دو روز طول بکشد، خودبه‌خود یا شب‌ها شروع شود، با گاز گرفتن بدتر شود یا با ورم لثه و جوش چرکی روی آن همراه باشد، باید ظرف یک تا دو روز معاینه شود. ضربه به دندان هم، حتی بدون درد فوری، بررسی لازم دارد، چون عصب دندان ممکن است هفته‌ها بعد از بین برود.

افراد مبتلا به دیابت یا نقص سیستم ایمنی و بیمارانی که شیمی‌درمانی می‌شوند باید زودتر مراجعه کنند، چون عفونت دندان در آن‌ها سریع‌تر پخش می‌شود. در بارداری نیز نباید درمان عفونت دندان را تا بعد از زایمان عقب انداخت، چون بیشتر درمان‌های دندانپزشکی و بی‌حسی موضعی در این دوران بی‌خطر به شمار می‌روند.

علت دندان درد چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص با شرح حال شروع می‌شود، چون ویژگی‌های درد بیشترین سرنخ را می‌دهند. دندانپزشک می‌پرسد درد از کی شروع شده، دقیقا کجاست، با سرما، گرما، شیرینی یا گاز گرفتن بدتر می‌شود یا خودبه‌خود می‌آید، بعد از رفع محرک چه‌قدر می‌ماند و آیا شب‌ها فرد را بیدار می‌کند. سابقه کار دندانپزشکی اخیر، ضربه، سرماخوردگی و دندان‌قروچه هم اهمیت دارد.

در معاینه، دندان‌ها از نظر پوسیدگی، ترک، پرکردگی شکسته، ورم لثه و جوش کوچک چرکی روی لثه بررسی می‌شوند. درد با ضربه آرام روی دندان به التهاب اطراف نوک ریشه اشاره دارد و گاز گرفتن روی یک ابزار کوچک به پیدا کردن ترک کمک می‌کند. تست سرما زنده بودن عصب را می‌سنجد. سوزشی که زود تمام شود معمولا از عصب سالم خبر می‌دهد، سوزش ماندگار به التهاب برگشت‌ناپذیر اشاره دارد و نبود هیچ حسی احتمال از بین رفتن عصب را مطرح می‌کند.

عکس تک‌دندان (رادیوگرافی پری‌اپیکال) پوسیدگی عمیق و عفونت نوک ریشه را نشان می‌دهد و عکس بایت‌وینگ پوسیدگی‌های بین دندان‌ها را آشکار می‌کند که با چشم دیده نمی‌شوند. عکس پانورامیک (OPG) نمای کلی فک و دندان‌های عقل را نشان می‌دهد و در موارد پیچیده، مثل ترک ریشه یا ارتباط ریشه با سینوس، از CBCT (سی‌بی‌سی‌تی)، یعنی سی تی اسکن سه‌بعدی ویژه فک و دندان، کمک گرفته می‌شود.

اگر دندان‌ها سالم باشند، پزشک گوش و سینوس‌ها و مفصل فک را بررسی می‌کند و دردهای برق‌آسا را به متخصص مغز و اعصاب ارجاع می‌دهد. در شک به علت قلبی، نوار قلب و آزمایش خون در اورژانس انجام می‌شود، در حالی که دندان درد معمولی به آزمایش خون نیازی ندارد.

درمان دندان درد به چه چیزی بستگی دارد؟

درمان دندان درد به علت آن بستگی دارد و مسکن فقط درد را تا زمان رفع علت کم می‌کند. به همین دلیل دردی که با قرص آرام شده، هنوز به درمان نیاز دارد.

• پوسیدگی و التهاب برگشت‌پذیر عصب: با برداشتن پوسیدگی و پر کردن دندان، عصب معمولا آرام می‌شود.
• التهاب برگشت‌ناپذیر عصب و آبسه: دندان با عصب‌کشی دندان (روت کانال) حفظ می‌شود و اگر قابل نگهداری نباشد، کشیدن آن لازم است. آنتی‌بیوتیک فقط در عفونت منتشر، تب و حال عمومی بد یا ضعف ایمنی، و همیشه در کنار تخلیه عفونت و درمان یا کشیدن دندان تجویز می‌شود.
• حساسیت دندان: خمیردندان مخصوص دندان حساس، وارنیش فلوراید یا باندینگ دندان روی ریشه نمایان حساسیت را کم می‌کند و مسواک زدن ملایم از بازگشت آن جلوگیری می‌کند.
• ترک دندان: بسته به عمق ترک، روکش دندان، عصب‌کشی یا در ترک عمودی ریشه، کشیدن دندان لازم می‌شود.
• بیماری لثه: جرم‌گیری دندان و تمیز کردن سطح ریشه التهاب را کم می‌کند و در موارد پیشرفته جراحی لثه لازم می‌شود.
• پری‌کورونیت: شست‌وشوی زیر لثه درد را موقتا کم می‌کند، اما اگر التهاب تکرار شود، کشیدن دندان عقل درمان قطعی است.
• خشکی حفره: دندانپزشک حفره را شست‌وشو می‌دهد و پانسمان دارویی در آن قرار می‌دهد.
• دندان‌قروچه: نایت‌گارد، یعنی محافظ پلاستیکی شبانه، دندان‌ها را از فشار حفظ می‌کند.
• علت‌های غیردندانی: سینوزیت، اختلال مفصل فک و نورالژی سه‌قلو را پزشک مربوط درمان می‌کند و در نورالژی سه‌قلو داروهای گروه ضدتشنج موثرتر از مسکن‌های معمولی‌اند.

برای کنترل درد تا زمان درمان، دو گروه دارویی جدا از هم به کار می‌روند. گروه اول ضدالتهاب‌های غیراستروئیدی مثل ایبوپروفن است که التهاب اطراف دندان را هم کم می‌کند و اغلب موثرترین مسکن برای دندان درد به شمار می‌رود. گروه دوم استامینوفن است که درد را کم می‌کند اما خاصیت ضدالتهابی ندارد و ترکیب این دو دارو، زیر نظر پزشک یا داروساز، معمولا از مسکن‌های مخدر موثرتر است.

ضدالتهاب‌های غیراستروئیدی برای افراد مبتلا به زخم معده یا سابقه خونریزی گوارشی، بیماری کلیه، نارسایی قلبی یا بیماری قلبی دیگر، فشار خون بالای کنترل‌نشده و آسمی که با آسپرین بدتر می‌شود مناسب نیستند و مصرف همزمان آن‌ها با داروهای ضدانعقاد خطر خونریزی را بالا می‌برد. سالمندان هم پیش از مصرف این گروه باید با داروساز مشورت کنند. در بارداری، این داروها فقط با نظر پزشک مصرف می‌شوند و از حدود هفته بیستم به بعد معمولا تجویز نمی‌شوند.

استامینوفن معمولا گزینه مناسب‌تری برای همین افراد و انتخاب رایج در بارداری است. با این حال در بیماری کبد و مصرف زیاد الکل احتیاط لازم دارد و انتخاب آن در این شرایط با پزشک یا داروساز است.

درمان خانگی فوری دندان درد و کارهایی که نباید کرد

مراقبت خانگی درد را تا رسیدن به دندانپزشک قابل تحمل‌تر می‌کند، اما هیچ روش خانگی پوسیدگی یا عفونت را درمان نمی‌کند. این اقدام‌ها در کوتاه‌مدت کمک می‌کنند:

• مصرف منظم مسکن طبق بروشور یا توصیه داروساز، موثرتر از خوردن گاه‌به‌گاه آن در اوج درد است.
• کمپرس سرد، یعنی یخ پیچیده در پارچه، اگر هر بار ۱۵ تا ۲۰ دقیقه روی گونه بماند، درد و ورم را کم می‌کند.
• شست‌وشوی دهان با آب نمک ولرم، به‌خصوص در التهاب لثه و دندان عقل، دهان را تمیز و لثه را آرام می‌کند.
• کشیدن آرام نخ دندان گاهی تکه غذای گیرکرده‌ای را بیرون می‌آورد که خودش علت درد بوده است.
• بالا نگه داشتن سر با یک بالش اضافه در خواب، فشار داخل دندان ملتهب را کم می‌کند.
• جویدن با طرف مقابل و پرهیز از غذای خیلی سرد، داغ یا شیرین، عصب حساس را کمتر تحریک می‌کند.
• روغن میخک به دلیل ماده‌ای به نام اوژنول اثر بی‌حس‌کننده ضعیف و کوتاهی دارد، شواهد علمی آن محدود است و فقط راهی موقت تا زمان مراجعه به شمار می‌رود. در بزرگسالان فقط مقدار کم و رقیق‌شده آن با پنبه روی خود دندان به کار می‌رود، چون روغن غلیظ لثه و مخاط دهان را می‌سوزاند و اگر سوزش ایجاد شود، مصرف آن باید قطع شود. این روغن برای کودکان خردسال مناسب نیست، چون بلعیدن آن در این سن ممکن است به کبد آسیب بزند و تشنج ایجاد کند.

کارهای زیر رایج‌اند، اما بی‌فایده یا خطرناک هستند:

• گذاشتن قرص آسپرین روی لثه یا داخل دندان، لثه را می‌سوزاند و زخم می‌کند، در حالی که آسپرین فقط از راه خوردن اثر ضد درد دارد.
• گرما دادن به صورت متورم با کیسه آب گرم یا حوله داغ، ورم را بیشتر می‌کند و ممکن است عفونت را به سمت پوست بکشاند.
• مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک‌های مانده در خانه علت را از بین نمی‌برد و به مقاومت میکروبی دامن می‌زند.
• گذاشتن الکل، سیر خام یا تریاک روی دندان به بافت دهان آسیب می‌زند و تریاک، به‌ویژه برای کودکان، خطر مسمومیت جدی دارد.
• سوراخ کردن یا فشار دادن ورم لثه با سوزن، عفونت را به بافت‌های اطراف می‌برد.
• مصرف استامینوفن بیش از مقدار مجاز، از جمله به شکل پنهان در داروهای سرماخوردگی، به کبد آسیب می‌زند و مصرف زیاد ایبوپروفن یا دیگر ضدالتهاب‌ها خطر خونریزی معده و آسیب کلیه دارد.

پرسش‌های متداول