جراحی لثه: انواع، مراحل، درد و دورهٔ بهبود
جراحی لثه به اقدامهای جراحیِ محدود روی لثه و استخوان زیر آن گفته میشود که وقتی درمانهای معمول به عمق مشکل نمیرسند، جای آنها را میگیرد. هدفش بسته به مورد فرق میکند و از کنترل عفونت و کمکردن عمق کیسههای لثه تا آمادهکردن دندان تخریبشده برای روکش را در بر میگیرد.
- جراحی لثه بیشتر برای بیماری پیشرفتهٔ لثه، آمادهسازی دندان برای روکش و اصلاح لثهٔ اضافه یا پسنشسته انجام میشود.
- شرط ورود به آن، انجامشدن جرمگیری و درمان غیرجراحی است، چون جایگزین بهداشت روزانه نمیشود.
- هر جلسه با بیحسی موضعی و در حدود نیم تا یک ساعت انجام میشود و درگیری وسیع چند جلسه لازم دارد.
- بافت نرم ظرف یک تا دو هفته بسته میشود، ولی شکل نهایی لثه ماهها بعد تثبیت میشود.
- پیامد شایع آن تحلیل لثه و حساسیت دندان است و خطرهای جدیترش خونریزی و عفونت پس از عمل هستند.
جراحی لثه چیست و چه مشکلی را حل میکند؟
زیر خط لثه لایهای چسبنده از میکروبها به نام پلاک مینشیند که اگر برداشته نشود سفت و به جرم تبدیل میشود. بدن به آن پاسخ التهابی میدهد و همین التهاب طولانی، اتصال لثه به ریشه و سپس استخوان اطراف دندان را از میان میبرد.
با از دست رفتن آن اتصال، میان لثه و ریشه فضایی میماند که به آن کیسهٔ لثه یا پاکت میگویند. کیسهٔ عمیق خودش مشکل را ادامه میدهد، چون نه مسواک به کف آن میرسد و نه جرمگیری زیرلثهای همیشه به همهٔ آن دسترسی دارد.
رایجترین شکل درمان جراحی، جراحی فلپ لثه است که در آن لثه در امتداد دندانها برش میخورد و کنار میرود تا ریشه و استخوان با چشم دیده شوند. ریشه پاک میشود و لثه در ارتفاعی پایینتر بخیه میگردد تا کیسهٔ باقیمانده کمعمق و قابل تمیزکردن باشد. در انواع دیگر، ژنژیوکتومی لثهٔ اضافه را برمیدارد، پیوند لثه ریشهٔ برهنه را میپوشاند و افزایش طول تاج دندانِ پنهان زیر لثه را آشکار میکند.
جراحی لثه برای چه کسانی مناسب است و برای چه کسانی نیست؟
نامزد اصلی، فردی است که درمان غیرجراحی را کامل کرده و با این حال هنوز کیسهٔ عمیق، خونریزی هنگام معاینه یا تحلیل استخوانِ پیشرونده دارد. ماندنِ التهاب در این مرحله یعنی ابزار معمول به همهٔ سطح ریشه نرسیده است.
جراحی لثه برای روکش منطق دیگری دارد. وقتی دندان تا زیر لثه شکسته یا پوسیده باشد، ارتفاع سالمِ باقیمانده برای نگهداشتن روکش کافی نیست و لبهٔ روکش هم اگر داخل فضای اتصال لثه بنشیند، آن ناحیه مزمن ملتهب میماند. کنار زدن اندکی لثه و استخوان، دیوارهٔ سالم لازم را میسازد و فاصلهٔ زیستی، یعنی همان فضای طبیعی چسبندگی لثه به دندان، را حفظ میکند.
در مقابل، این جراحی برای فرد با قند خون کنترلنشده، اختلال انعقادی درماننشده یا بیماری سیستمیک ناپایدار مناسب نیست، چون ترمیم زخم مختل و خطر خونریزی و عفونت بیشتر میشود. مصرف داروهای ضدانعقاد و داروهای مؤثر بر استخوان هم باید پیش از تصمیم با پزشک معالج هماهنگ شود.
کنترلنکردن پلاک و ادامهٔ دخانیات هم عمل را کمفایده میکند و در فرد سیگاریِ بیقصدِ ترک، انتظار نتیجهٔ پایدار واقعبینانه نیست. دندانی که تحلیل استخوانش بسیار پیشرفته یا ریشهاش شکسته باشد معمولا با کشیدن سرنوشت بهتری پیدا میکند و جراحی نگهدارنده روی آن توصیه نمیشود.
جراحی لثه چگونه انجام میشود؟
کار از جلسهای آغاز میشود که در آن عمق کیسهها با میلهای مدرج اندازهگیری میشود، رادیوگرافی میزان استخوان از دست رفته را نشان میدهد و داروهای مصرفی بررسی میشوند. سپس مرحلهٔ غیرجراحی انجام و چند هفته بعد نتیجه دوباره سنجیده میشود، چون با فروکش التهاب سطحی، بافت هنگام عمل کمتر خونریز است.
در روز عمل ناحیه با بیحسی موضعی کاملا بیحس میشود و برای فرد مضطرب آرامبخشی سرپایی هم در دسترس است. آنگاه برشی در امتداد خط لثه زده میشود و فلپ از روی استخوان کنار میرود.
با دید مستقیم، جرم و بافت ملتهب از سطح ریشه و اطراف استخوان پاک میشود و اگر گودی استخوانی وجود داشته باشد، یا لبهٔ استخوان بازآرایی میشود یا مادهٔ پیوند و غشای مخصوص در گودی قرار میگیرد.
در پایان فلپ برمیگردد، با بخیه ثابت میشود و گاهی پانسمان محافظ روی آن مینشیند. هر جلسه معمولا به یک ناحیه از دهان محدود میماند و بخیهها یک تا دو هفته بعد کشیده میشوند.
جراحی لثه درد دارد؟ چند جلسه لازم است؟
در حین عمل و به شرط بیحسی کامل، دردی احساس نمیشود و آنچه درک میشود فشار و لرزش و صدای ابزار است. اگر در میانهٔ کار حس تیز برگردد، بیحسی تکمیل میشود و ادامهٔ کار با درد بخشی از روند طبیعی به شمار نمیرود.
درد واقعی به ساعتهای پس از خروج بیحسی مربوط است، معمولا خفیف تا متوسط میماند و با مسکنهای معمول کنترل میشود. شدتش در یک تا دو روز نخست بیشتر است و از روز سوم رو به کاهش میگذارد. پیوند لثه هم از فلپ ساده آزارندهتر است، چون محل برداشت بافت در سقف دهان زخم دومی است.
درگیری موضعی و افزایش طول تاج یک دندان معمولا در یک جلسه تمام میشود، اما بیماری گسترده به تقسیم دهان و دو تا چهار جلسه با فاصلهٔ چند هفتهای نیاز دارد، بهعلاوهٔ جلسهٔ کشیدن بخیه و پیگیری.
نکته: دردی که از روز سوم به بعد بهجای کمشدن بیشتر شود یا با مسکن معمول آرام نگیرد، الگوی طبیعی بهبود نیست و بررسی زودهنگام لازم دارد.
نتیجهٔ جراحی لثه چهقدر ماندگار است؟
نتیجهٔ قابل انتظار، کمشدن عمق کیسهها، قطع خونریزی و رسیدن ناحیه به وضعی است که با مسواک و نخ دندان قابل نگهداری باشد. استخوان از دست رفته معمولا کامل بازنمیگردد و هدف واقعبینانه توقف تخریب است، نه بازگشت لثه به حالت اولیه.
بخشی از نتیجه ظاهری است و بهتر است از پیش دانسته شود، چون با فروکش تورم و پایینآمدن لثه دندانها بلندتر به نظر میرسند و حساسیت به سرما چند هفته بیشتر میماند.
| نوع جراحی لثه | هدف اصلی | نتیجهٔ واقعبینانه | تعیینکنندهٔ ماندگاری |
|---|---|---|---|
| فلپ برای کاهش عمق کیسه | دسترسی به ریشه و استخوان | کیسهٔ کمعمق و قابل تمیزکردن با کمی تحلیل لثه | نظم جلسههای نگهدارنده |
| بازساز با پیوند استخوان | پرکردن گودی استخوانی | بازسازی نسبی و وابسته به شکل گودی | نکشیدن دخانیات و ثبات بیماری زمینهای |
| پیوند لثه | پوشاندن ریشهٔ برهنه | پوشش کامل یا نسبی بسته به وسعت تحلیل | کنار گذاشتن مسواک زدن با فشار |
| افزایش طول تاج برای روکش | آشکارکردن دندان سالم زیر لثه | ارتفاع کافی برای ساخت روکش پایدار | کیفیت لبهٔ روکش و بهداشت اطراف آن |
ماندگاری بیش از خودِ عمل به آنچه پس از آن میگذرد بستگی دارد. با جلسههای نگهدارنده که معمولا هر سه تا چهار ماه تنظیم میشوند نتیجه سالها میماند و بدون آنها کیسهها ظرف یک تا دو سال بازمیگردند. دخانیات، قند خون کنترلنشده و پلاک باقیمانده هم بیش از هر عامل دیگری نتیجه را تضعیف میکنند.
عوارض جراحی لثه چیست؟
بخشی از آنچه پس از عمل رخ میدهد عارضه نیست و به ترمیم مربوط است. تورم صورت در دو تا سه روز اول، کبودی، خونابه، سختی جویدن و لقشدن خفیف و گذرای دندانها در همین گروه جای میگیرند.
عوارض کمشایعتر شامل عفونت محل عمل، باز شدن زودهنگام بخیه، تأخیر در ترمیم و ماندگارشدن حساسیت ریشه است. گاهی دندانی که پیشتر ترمیم عمیق داشته پس از جراحی به درمان ریشه نیاز پیدا میکند.
عوارض جدی نادرند اما شناختهشدهاند: خونریزی قابل توجه در مصرفکنندهٔ داروی ضدانعقاد، گسترش عفونت به بافتهای اطراف، آسیب عصبی با بیحسی طولانی لب یا زبان در فک پایین، و از دست رفتن دندانی که استخوان اطرافش اندک مانده است.
نشانههای نیازمند مراجعهٔ فوری پس از اقدام
خونریزی که با فشار گاز استریل بند نمیآید، تورمی که پس از روز سوم بیشتر میشود یا به چشم و گردن میرسد، تب و لرز، ترشح چرکی و بوی بد پایدار، درد شدید و رو به افزایش، بیحسی لب یا زبان پس از پایان اثر بیحسی، و هر اشکال در بلع یا تنفس، مراجعهٔ فوری به دندانپزشک یا اورژانس را ضروری میکنند.
مراقبتهای بعد از جراحی لثه
ساعتهای نخست تعیینکنندهاند. گاز استریل با فشار ملایم روی ناحیه نگه داشته میشود، کمپرس سرد بهصورت متناوب روی گونه قرار میگیرد و تغذیه با غذای نرم و خنک ادامه مییابد.
بهداشت متوقف نمیشود بلکه جابهجا میشود. دندانهای دور از محل عمل با مسواک نرم تمیز میمانند و ناحیهٔ جراحی تا زمان اجازهٔ دندانپزشک با دهانشویهٔ تجویزشده کنترل میشود، چون تمیز ماندن دهان بیشترین سهم را در پیشگیری از عوارض دارد.
نبایدهای این دوره صریحاند:
- سیگار و قلیان در روزهای نخست کنار گذاشته میشود، چون بیشترین اثر منفی را بر ترمیم لثه دارد.
- غرغرهٔ شدید، تف کردن مکرر و مکیدن با نی نباید انجام شود، چون لختهٔ محافظ را جابهجا میکند.
- غذای داغ، تند، سفت و دانهدار در روزهای اول مصرف نمیشود.
- دست زدن به بخیه و پانسمان و کندن آنها ممنوع است.
- ورزش سنگین تا فروکش تورم به تعویق میافتد و مسکنهای رقیقکنندهٔ خون خودسرانه مصرف نمیشوند.
در موردی که جراحی برای روکش انجام شده، مراقبت یک لایهٔ اضافه دارد. روکش موقت باید سالم و تمیز بماند، جویدن روی آن سمت کم میشود و نخ دندان از پهلو خارج میشود تا موقت کنده نشود. روکش نهایی هم چند هفته و در ناحیهٔ لبخند گاهی چند ماه بعد ساخته میشود تا لبهٔ لثه تثبیت شده باشد.
پرسشهای متداول
هزینهٔ جراحی لثه به چه چیزهایی بستگی دارد؟
هزینه عدد ثابتی ندارد و به نوع جراحی، تعداد دندانهای درگیر، نیاز به مادهٔ پیوند یا غشا و تعداد جلسهها وابسته است. سطح تخصص درمانگر و شهر محل درمان هم در آن اثر دارند و پوشش بیمه میان قراردادها متفاوت است، بنابراین برآورد دقیق فقط پس از معاینه ممکن میشود.
مراقبت بعد از جراحی لثه برای روکش چه تفاوتی با بقیهٔ موارد دارد؟
اصول کلی یکی است، اما حفظ روکش موقت و لثهٔ اطراف آن اهمیت ویژه پیدا میکند. تمیز نگهداشتن حاشیهٔ روکش موقت بدون فشار آوردن به آن، کمکردن جویدن روی همان سمت و رعایت فاصلهٔ لازم تا تثبیت لثه، سه نکتهٔ اصلی این دورهاند.
آیا با جرمگیری میتوان از جراحی لثه صرفنظر کرد؟
در بیماری خفیف و متوسط لثه، جرمگیری و تمیزکردن سطح ریشه همراه با بهداشت منظم اغلب کافی است و بسیاری از افراد هرگز به جراحی نمیرسند. جراحی وقتی مطرح میشود که پس از این مرحله، کیسههای عمیق و التهاب فعال باقی بمانند.
بازگشت به کار و ورزش پس از جراحی لثه از چه زمانی ممکن است؟
بازگشت به کارهای اداری و روزمره معمولا از روز بعد ممکن است، مشروط بر آنکه تورم مانع نشود. فعالیت بدنی سنگین چند روز به تأخیر میافتد، چون افزایش فشار خون میتواند خونریزی را برگرداند، و برنامهٔ دقیق بازگشت به تمرین در جلسهٔ پیگیری مشخص میشود.