تعریق زیاد: علت، انواع و زمان مراجعه به پزشک

عرق کردن سازوکار طبیعی بدن برای خنک ماندن است، اما گاهی چنان از نیاز بدن جلو می‌زند که لباس را خیس می‌کند و خواب را به هم می‌ریزد. مرز میان تعریق طبیعی و تعریق زیاد همیشه روشن نیست و آنچه این دو را جدا می‌کند، الگوی تعریق و نشانه‌های همراه آن است.

تعریق زیاد چیست و از چه زمانی غیرطبیعی است؟

تعریق زیاد یا هایپرهیدروزیس به تولید عرق بیش از نیاز بدن برای تنظیم دما گفته می‌شود. غدد عرق را اعصاب سمپاتیک فرمان می‌دهند، همان شبکه‌ای که در گرما، فعالیت بدنی و هیجان فعال می‌شود؛ استرس هم به همین دلیل عرق را راه می‌اندازد.

تعریق زمانی غیرطبیعی شمرده می‌شود که بدون گرما، ورزش یا تب رخ دهد، ماه‌ها ادامه یابد و کار روزمره را مختل کند؛ خیس شدن مکرر لباس نمود همین مرز است.

الگوی تعریق دو شکل دارد: در شکل کانونی فقط چند ناحیه قرینه مانند کف دست، کف پا و زیربغل خیس می‌شود و بقیه بدن خشک می‌ماند؛ در شکل منتشر کل بدن درگیر است و همین گستردگی به علتی زمینه‌ای اشاره دارد. تعریقی که رختخواب را خیس کند، در هیچ سنی طبیعی نیست.

نکته: تعریقی که در خواب متوقف می‌شود تقریبا همیشه از نوع اولیه است؛ در مقابل، تعریقی که فرد را از خواب بیدار می‌کند، تا اثبات خلافش نشانه علتی زمینه‌ای است.

شایع‌ترین علل تعریق زیاد چیست؟

بیشتر موارد به چند علت محدود برمی‌گردد که نشانه‌های همراه آن‌ها را جدا می‌کند؛ چاقی و اضافه‌وزن و استرس مزمن هم بیشتر تشدیدکننده‌اند.

علل جدی‌تر تعریق زیاد: چه چیزی نباید از قلم بیفتد؟

این گروه بسیار کم‌شایع‌تر است و تقریبا هیچ‌کدام تنها با تعریق ظاهر نمی‌شود؛ نشانه‌های همراه آن‌ها را مطرح می‌کند. در بیماری سل و عفونت‌های مزمنی مانند HIV، عرق شبانه شدید در کنار تب، سرفه چند هفته‌ای و کاهش وزن ناخواسته دیده می‌شود و در لنفوم، تعریق شبانه با تورم غدد لنفاوی بدون درد، تب طولانی مدت و خارش بدن همراه است.

در بیماری پارکینسون و نوروپاتی دیابتی، آسیب اعصاب خودکار عرق را نامتقارن یا در نواحی غیرمعمول ظاهر می‌کند. قطع ناگهانی الکل یا مواد در اعتیاد به مواد مخدر با عرق شدید و لرزش همراه است و آپنه خواب هم با خروپف بلند عرق شبانه می‌سازد. علتی نادر اما مهم، تومورهای هورمون‌ساز غده فوق کلیه است که عرق را به شکل حمله‌های کوتاه با سردرد ضربان‌دار و فشار خون بالا می‌سازد. مهم‌تر از همه، عرق سرد و ناگهانی همراه با درد قفسه سینه می‌تواند تنها نمود بیرونی سکته قلبی یا آنژین صدری باشد.

تعریق زیاد چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

آنچه اهمیت دارد خود عرق نیست، بلکه بستری است که در آن رخ می‌دهد. مراجعه غیرفوری اما لازم است وقتی تعریق در بزرگسالی تازه شروع شود، کل بدن را بگیرد، خواب را مختل کند، پس از داروی جدیدی پیدا شود، یا با کاهش وزن ناخواسته، تب طولانی مدت و سرفه پایدار همراه باشد. تعریق بی‌خطری هم که کار روزمره را مختل کرده، دلیل کافی برای ویزیت است.

در گرمای شدید هم عرق فراوان با ضعف و گرفتگی عضلات هشدار گرمازدگی است؛ قطع ناگهانی آن با پوست داغ و خشک، اورژانسی است.

علت تعریق زیاد چگونه تشخیص داده می‌شود؟

بخش بزرگی از تشخیص پیش از هر آزمایشی و با گفت‌وگو انجام می‌شود. پزشک می‌پرسد تعریق از چه سنی شروع شده، کدام نواحی را می‌گیرد، در خواب ادامه دارد یا نه و آیا سابقه خانوادگی وجود دارد؛ همین چند پاسخ نوع اولیه را از ثانویه جدا می‌کند. فهرست داروها و فرآورده‌های گیاهی هم پرسیده می‌شود، چون دارو علتی ساده و قابل اصلاح است.

معاینه روی ضربان قلب، غده تیروئید، غدد لنفاوی و پوست متمرکز است و آزمایش‌ها بر پایه همین یافته‌ها انتخاب می‌شوند: TSH برای عملکرد تیروئید، CBC برای نشانه‌های عفونت و بیماری‌های خونی، قند خون برای بررسی دیابت، و شاخص‌های التهابی وقتی تب یا کاهش وزن مطرح باشد. در شک به عفونت مزمن یا بیماری خونی، تصویربرداری قفسه سینه اضافه می‌شود.

درمان تعریق زیاد به چه چیزی بستگی دارد؟

تعریق زیاد خودش یک نشانه است، بنابراین درمان آن معنایی جز هدف گرفتن علت ندارد. با پیدا شدن علت زمینه‌ای، کنترل آن تعریق را هم فروکش می‌دهد: درمان پرکاری تیروئید، اصلاح رژیم دارویی دیابت برای پیشگیری از افت قند خون، درمان عفونت، و در یائسگی گزینه‌های هورمونی یا غیرهورمونی. اگر دارو مقصر باشد، تغییر آن فقط در اختیار پزشک تجویزکننده است.

در نوع اولیه درمان پله‌ای پیش می‌رود. نقطه شروع، ضدتعریق‌های موضعی حاوی ترکیبات آلومینیوم است که مجرای غدد عرق را موقتا می‌بندند. پله بعدی داروهای مهارکننده اعصاب سمپاتیک، یون‌توفورز که با جریان الکتریکی ضعیف در آب عرق کف دست و پا را کم می‌کند، و تزریق سم بوتولینوم است که پیام عصبی به غدد عرق را چند ماه قطع می‌کند. جراحی قطع عصب سمپاتیک آخرین گزینه است، چون در بخشی از افراد عرق را به نواحی دیگر منتقل می‌کند.

مراقبت در خانه و کارهایی که نباید انجام شود

لباس نخی و گشاد، تعویض جوراب در طول روز، خشک کردن کامل بین انگشتان پا و زدن ضدتعریق شبانه روی پوست خشک کمک‌کننده است؛ شب‌ها فعالیت غدد عرق کمتر است و ماده موثر فرصت نفوذ پیدا می‌کند. کاهش وزن اضافی، محدود کردن قهوه و کافئین و غذاهای تند، و یادداشت زمان و محل تعریق پیش از ویزیت هم کمک می‌کند.

در مقابل، چند کار رایج بی‌فایده یا زیان‌بارند. دئودورانت جای ضدتعریق را نمی‌گیرد، چون فقط بو را می‌پوشاند و بر میزان عرق اثری ندارد. کم کردن عمدی آب برای عرق نکردن به کم‌آبی بدن می‌انجامد و سابیدن شدید پوست و محلول‌های الکلی قوی، آن را تحریک می‌کند. رطوبت ماندگار بین انگشتان پا هم زمینه قارچ پوستی و میلیاریا را فراهم می‌کند. قطع سرخود داروی تجویزشده و نسبت دادن تعریق شبانه تازه به استرس، تشخیص را به تعویق می‌اندازد.

پرسش‌های متداول