ترک پاشنه پا: علت، درمان و نشانههای هشدار
پوست پاشنه ضخیمترین پوست بدن است و درست در همان جایی که بیشترین فشار وزن را میگیرد، گاهی بهجای فشردهشدن میشکافد. این شکافها گاهی فقط ظاهر پا را تغییر میدهند و گاهی چنان عمیق میشوند که راه رفتن بسوزاند. اهمیتشان در این است که هم حاصل خشکی و فشارند و هم گاهی نخستین نمود یک بیماری پوستی یا اختلال داخلی.
- زبری و پوستهریزی خفیف پاشنه طبیعی است؛ ترکی که درد دارد یا خون میدهد، غیرطبیعی است.
- شایعترین علت، خشکی پوست همراه با فشار است: ایستادن طولانی، اضافهوزن و کفش پشتباز.
- قارچ پوستی کف پا بیش از همه با خشکی ساده اشتباه میشود؛ خارش و پوستهریزی منتشر آن را جدا میکند.
- ترک عمیق و بدون درد در دیابت نوع ۲ میتواند به زخم پای دیابتی برسد.
- محور اقدام، نازککردن پوست ضخیمشده، مرطوبسازی اورهدار و برداشتن فشار از پاشنه است.
ترک پاشنه پا (شقاق پاشنه) چیست و از چه زمانی غیرطبیعی است؟
زیر پاشنه بالشتکی از چربی است که هنگام قدم برداشتن وزن بدن را میگیرد و پخش میکند. پوستی که روی آن کشیده شده اگر خشک و بیانعطاف باشد بهجای کش آمدن میشکافد؛ به همین دلیل ترکها معمولا در حاشیهٔ پاشنه پیدا میشوند. کف پا غدد چربی هم ندارد و از ابتدا خشکتر است.
زبری مختصر و خطوط سطحی بدون درد در بیشتر بزرگسالان طبیعی است و با مرطوبکننده جمع میشود. غیرطبیعی آن ترکی است که به لایههای زیرین میرسد، هنگام راه رفتن میسوزد یا خون میدهد، یا با خارش و پوستهریزی جاهای دیگر بدن همراه است. در دیابت و بیماری عروق محیطی این آستانه پایینتر است.
شایعترین علل ترک پاشنه پا چیست؟
بیشتر موارد از کنار هم آمدن دو عامل ساخته میشوند: پوستی که انعطافش را از دست داده و فشاری که هر روز تکرار میشود. چند بیماری پوستی شایع هم همین تصویر را میسازند و تنها با نشانههای همراه از آن جدا میشوند.
| علت | نشانههای همراه که به تشخیص کمک میکند | معمولا چهقدر جدی است |
|---|---|---|
| خشکی پوست و فشار مکانیکی | حاشیهٔ ضخیم و زرد دور پاشنه، تشدید در فصل سرد و با دمپایی پشتباز، بدون خارش | خفیف؛ با مراقبت پوستی خوب میشود |
| ایستادن طولانی و چاقی و اضافهوزن | پهنشدن پاشنه هنگام ایستادن، درد پایان روز | خفیف اما بازگشتکننده |
| قارچ پوستی کف پا | پوستهریزی ریز و سفید کل کف پا، خارش، شکاف بین انگشتان، همراهی با قارچ ناخن پا و دست | متوسط؛ داروی ضدقارچ لازم دارد |
| اگزما (درماتیت آتوپیک) یا درماتیت تماسی | خارش برجسته، قرمزی، سابقهٔ آلرژی، ارتباط با کفش نو | خفیف تا متوسط |
| پسوریازیس | پلاک ضخیم با مرز مشخص، فرورفتگی سوزنی ناخن، ضایعه در آرنج و زانو | متوسط و مزمن |
| کمکاری تیروئید | خشکی منتشر پوست بدن، خستگی، سرماییبودن، ریزش مو | متوسط؛ با درمان زمینهای بهتر میشود |
| دیابت نوع ۲ و نوروپاتی دیابتی | خشکی شدید پا، گزگز یا بیحسی، ترکی که درد ندارد | جدی؛ ارزیابی زودهنگام لازم است |
خارش نشانهٔ علتهای التهابی است، پوستهریزی منتشر کف پا به قارچ اشاره دارد و ترک بدون خارش در حاشیهٔ پاشنه معمولا منشا مکانیکی دارد.
علل جدیتر ترک پاشنه پا: چه چیزی نباید از قلم بیفتد؟
در دیابت نوع ۲ دو سازوکار همزمان کار میکنند: آسیب اعصاب خودکار تعریق پا را کم میکند و پوست را میخشکاند، و نوروپاتی دیابتی حس درد را میگیرد. نتیجه ترکی است که عمیقشدنش دیده نمیشود و به مسیر ورود باکتری بدل میشود؛ از اینجا تا زخم پای دیابتی و سلولیت عفونی پوست راه درازی نیست.
نکته: ترک پاشنهای که درد ندارد لزوما بیخطرتر نیست؛ نبودن درد میتواند خودش نشانهٔ کاهش حس محیطی باشد و آسیب را تا مرحلهٔ عفونت پنهان نگه دارد.
بیماری عروق محیطی تصویر دیگری میسازد. وقتی خونرسانی کم است ترکها دیر جوش میخورند و پوست اطراف سرد و رنگپریده است؛ درد ساق هنگام راه رفتن که با ایستادن آرام میگیرد، سرنخ دیگر است.
کمکاری تیروئید شایعترین علت خشکی منتشر پوست است و سندرم شوگرن با خشکی همزمان چشم و دهان همراه میشود. پسوریازیس گاهی سالها فقط با ترک کف پا خود را نشان میدهد و کمبود شدید زینک و سوءتغذیه هم به ترک پوست در نقاط تحت فشار میانجامند.
ترک پاشنه پا چه زمانی خطرناک است و باید به پزشک مراجعه کرد؟
خطر واقعی از جایی شروع میشود که شکاف از یک مسئلهٔ پوستی به دروازهٔ ورود عفونت بدل شود؛ قرمزی گسترشیابنده، تورم و ترشح چرکی نشانههای همین تغییرند. مراجعه در نوبت معمول هم لازم است وقتی ترک با چند هفته مراقبت بهتر نشود یا مکرر برگردد.
نشانههای نیازمند مراجعهٔ فوری
ترک عمیق همراه با قرمزی گسترشیابنده، تورم و گرمی پاشنه، ترشح چرکی یا بوی بد، تب و لرز، خط قرمزی که از پا به سمت ساق بالا میرود، سیاه شدن بافت اطراف شکاف، و نیز هر ترک باز پا در فرد مبتلا به دیابت، نیازمند مراجعهٔ فوری به اورژانس است.
علت ترک پاشنه پا چگونه تشخیص داده میشود؟
ارزیابی با شرح حال شروع میشود، چون بخش بزرگی از پاسخ همانجاست: مدت مشکل، ساعتهای ایستادن، نوع کفش، وجود خارش، سابقهٔ پسوریازیس یا اگزما، و علائمی که به تیروئید اشاره دارند.
معاینه به الگوی درگیری نگاه میکند، چون ترک حاشیهٔ پاشنه معنایی متفاوت از پوستهریزی سراسری کف پا دارد. بررسی ناخنها، بین انگشتان و آرنج و زانو گاهی علت را جای دیگری پیدا میکند و در همین مرحله نبض پشت پا و حس محیطی هم بررسی میشود.
آزمایشها فقط برای پرسشهای باقیمانده لازم میشوند. بررسی مستقیم پوسته زیر میکروسکوپ و کشت قارچ، قارچ پوستی را تایید یا رد میکند و TSH و HbA1c دو علت داخلی شایع را میسنجند. اگر خونرسانی مشکوک باشد، شاخص فشار مچ پا به بازو (ABI) کمک میکند.
درمان ترک پاشنه پا به چه چیزی بستگی دارد؟
ترک پاشنه یک نشانه است نه یک بیماری، بنابراین درمان آن یعنی درمان همان علتی که ترک را ساخته است. مراقبت پوستی پایه در همهٔ موارد لازم است، اما فقط در علتهای مکانیکی بهتنهایی کافی است.
در خشکی و فشار مکانیکی، جهت درمان نازککردن تدریجی پوست ضخیمشده با ترکیبات اورهدار و برداشتن فشار با کفش پشتبسته است؛ اگر لایهٔ سفت خیلی ضخیم باشد، تراشیدن آن به دست پزشک بهبود را سریعتر میکند.
قارچ پوستی داروی ضدقارچ میخواهد و درمان ناخنهای مبتلا هم لازم است، وگرنه عفونت دوباره به پوست برمیگردد. اگزما و پسوریازیس به کورتیکواستروئید موضعی پاسخ میدهند و خشکی ناشی از کمکاری تیروئید با جایگزینی هورمون بهتر میشود. در دیابت کنترل قند خون و مراقبت منظم پا اولویت دارد و در بیماری عروق محیطی نخست باید خونرسانی اصلاح شود، چون بدون خون کافی زخمی جوش نمیخورد.
مراقبت خانگی ترک پاشنه پا و کارهایی که نباید کرد
خیساندن کوتاه پا در آب ولرم و سپس کرم اورهدار روی پوست هنوز مرطوب، رطوبت را در لایهٔ شاخی حبس میکند و جوراب نخی شبانه اثرش را بیشتر میکند. سوهان یا سنگ پای نرم فقط روی پوست نرمشده و در لایههای نازک، ضخامت را کم میکند. برای شکاف دردناک هم چسب هیدروکلوئیدی لبهها را کنار هم نگه میدارد تا فرصت ترمیم پیدا شود.
در مقابل، چند کار رایج نتیجه را بدتر میکند. تراشیدن پوست با تیغ یا وسایل تیز آرایشگاهی زخم باز میسازد و در دیابت خطرناک است. آب داغ و خیساندن طولانی چربی پوست را میشوید و خشکی را بیشتر میکند، و کرم کورتون روی ترکی که علتش قارچ است، عفونت را وسیعتر میکند.
چسبهای اسیدی میخچه پا برای سطح وسیع پاشنه و بهویژه در نوروپاتی مناسب نیستند و سوهان مشترک در سالن زیبایی راه انتقال قارچ است. پرهزینهترین اشتباه اما بیاعتنایی به ترک بدون درد است؛ در دیابت، نگاه روزانه به کف پا تنها راه دیدن چیزی است که حس نمیشود.
پرسشهای متداول
آیا ترک پاشنه پا نشانهٔ کمبود ویتامین است؟
در بیشتر موارد نه؛ علت غالب ترکیب خشکی پوست و فشار مکانیکی است. کمبودهایی مانند کمبود شدید زینک کمشمارند و معمولا با ترک گوشهٔ لب و ریزش مو همراهاند، و مکمل بدون اثبات کمبود توصیه نمیشود.
آیا ترک پاشنه پا مسری است؟
ترک ناشی از خشکی و فشار مسری نیست، اما اگر علتش قارچ پوستی کف پا باشد از راه کف حمام، دمپایی مشترک و وسایل پدیکور منتقل میشود. خارش و درگیری بین انگشتان به این احتمال اشاره میکند.
چرا ترک پاشنه پا با مرطوبکننده بهتر نمیشود؟
سه دلیل شایع دارد: لایهٔ شاخی چنان ضخیم شده که مرطوبکنندهٔ ساده به عمق نمیرسد؛ فشار روزانه از پاشنه برداشته نشده؛ یا علت اصلا خشکی نیست. نبود پاسخ پس از چند هفته، نشانهٔ نیاز به بررسی علت است.
ترک پاشنه پا معمولا چهقدر طول میکشد تا بهبود یابد؟
ترکهای سطحی با مراقبت منظم در چند هفته جمع میشوند، اما شکافهای عمیق و قدیمی چند ماه پیگیری میخواهند، چون پوست ضخیمشده باید تدریجی نازک شود. اگر علت زمینهای درمان نشود، بهبود موقتی است و ترک برمیگردد.