بی حسی صورت: علل، نشانه‌های هشدار سکته و زمان مراجعه فوری

بی حسی صورت (که گاهی کرختی صورت هم نامیده می‌شود) به کاهش یا از بین رفتن حس طبیعی پوست در بخشی از گونه، لب، چانه یا اطراف چشم گفته می‌شود؛ حسی که از سوزن‌سوزن‌شدن خفیف تا از‌دست‌رفتن کامل حس لمس متغیر است. دامنه علت‌های آن گسترده است، از فشار ساده روی یک عصب سطحی تا اختلالی در عمق مغز؛ به همین دلیل، یافتن علت دقیق اهمیت بیشتری از توصیف خود حس دارد. وقتی این بی‌حسی ناگهانی و یک‌طرفه باشد، به‌خصوص اگر با ضعف بازو یا اختلال گفتار همراه شود، در فهرست نشانه‌های هشدار سکته مغزی قرار می‌گیرد.

بی حسی صورت چیست و از چه زمانی غیرطبیعی است؟

حس صورت را عصبی به نام «عصب سه‌قلو» به مغز منتقل می‌کند؛ این عصب پیشانی، گونه و چانه را می‌پوشاند و هر جای مسیرش دچار اختلال شود، همان بخش بی‌حس می‌شود. بی‌حسی کوتاه‌مدتی که بعد از سرمای شدید، فشار طولانی صورت روی بالش یا تزریق دندان‌پزشکی پیش می‌آید و ظرف چند ساعت برطرف می‌شود، طبیعی است.

در مقابل، بی حسی صورت وقتی ناگهانی شروع شود، فقط یک طرف را درگیر کند یا با ضعف عضلانی و اختلال گفتار همراه باشد، هرگز طبیعی نیست؛ همین ترکیب، این نشانه را در فهرست علائم هشدار سکته مغزی قرار می‌دهد.

شایع‌ترین علل بی حسی صورت چیست؟

در بیشتر موارد، علت بی حسی صورت خطرناک نیست و به یکی از چند دسته زیر برمی‌گردد. تفکیک این علت‌ها بیشتر بر پایه نشانه‌های همراه انجام می‌شود، نه خود بی‌حسی.

علل جدی‌تر بی حسی صورت: چه چیزی نباید از قلم بیفتد؟

سکته مغزی مهم‌ترین علتی است که در این دسته باید در نظر گرفته شود؛ در سکته، جریان خون به بخشی از مغز که پیام‌های حسی صورت را پردازش می‌کند قطع می‌شود، به‌خصوص وقتی بی حسی صورت ناگهانی و یک‌طرفه با ضعف بازو یا مشکل در حرف‌زدن همراه باشد.

ام‌اس (MS)، بیماری‌ای که سیستم ایمنی در آن به غلاف محافظ رشته‌های عصبی آسیب می‌زند، معمولا در بزرگسالان جوان‌تر و دوره‌ای دیده می‌شود و اغلب با تاری دید یا بی‌حسی دست و پا همراه است.

تومور مغزی، برخلاف سکته که ناگهانی است، بی‌حسی را طی هفته‌ها تا ماه‌ها به‌آرامی پیش می‌برد؛ همراهی با سردردهای تازه یا تشدیدشونده سرنخ همین روند تدریجی است.

سندرم گیلن‌باره اختلالی است که در آن سیستم ایمنی به‌اشتباه به عصب‌های محیطی حمله می‌کند؛ بی‌حسی از پا شروع می‌شود و طی چند روز، همراه با ضعف عضلانی پیش‌رونده، بالا می‌آید و گاهی به صورت هم می‌رسد.

زونا روی شاخه صورتی عصب، چند روز پیش از ظاهرشدن تاول‌های پوستی، با درد سوزشی یا بی‌حسی یک‌طرفه خودش را نشان می‌دهد؛ شروع زودهنگام داروی ضدویروسی بهبود را سریع‌تر می‌کند.

بی حسی صورت چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

هر بی حسی صورت نیاز به اورژانس ندارد، اما تشخیص زود نشانه‌های پرخطر می‌تواند در برخی علت‌ها، به‌خصوص سکته مغزی، تفاوت بین بهبود کامل و آسیب دائمی مغز را رقم بزند.

مراجعه سریع‌تر (در عرض یک تا دو روز، نه لزوما اورژانس) هم وقتی توصیه می‌شود که بی‌حسی بدون این نشانه‌ها بیش از چند ساعت باقی مانده یا با افتادگی خفیف صورت مثل فلج بل همراه شده، چون شروع زودهنگام درمان نتیجه نهایی را بهتر می‌کند.

علت بی حسی صورت چگونه تشخیص داده می‌شود؟

اولین قدم، پرسیدن دقیق درباره الگوی شروع است: ناگهانی بوده یا تدریجی، از چه زمانی شروع شده و چه نشانه‌های دیگری همراهش بوده؛ همین پرسش‌ها دامنه علت‌های محتمل را به‌شدت محدود می‌کنند، چون الگوی زمانی هر گروه از علت‌ها متفاوت است.

در معاینه، معمولا از فرد خواسته می‌شود چشم را کاملا ببندد و ابرو بالا بیاورد تا عملکرد عصب صورتی (حرکت عضلات صورت) از عصب سه‌قلو (حس صورت) جدا شود؛ همین تفکیک برای رد یا تایید فلج بل کلیدی است. حس لمس هم روی هر سه شاخه عصب سه‌قلو بررسی می‌شود تا محل اختلال مشخص شود.

اگر شواهدی از سکته، ام‌اس یا تومور مطرح باشد، تصویربرداری با MRI درخواست می‌شود؛ در شرایط اورژانسی، سی‌تی‌اسکن مغز سریع‌تر انجام می‌شود تا نوع سکته مشخص شود، چون همین تفاوت مسیر درمان فوری را عوض می‌کند. آزمایش خون هم علت‌های متابولیک زمینه‌ای را نشان می‌دهد.

درمان بی حسی صورت به چه چیزی بستگی دارد؟

درمانی که مستقیما خود بی حسی صورت را هدف بگیرد وجود ندارد؛ آنچه درمان می‌شود علت زمینه‌ای است و با برطرف‌شدن آن، حس صورت هم معمولا به‌تدریج بازمی‌گردد.

در سکته مغزی، مداخله اورژانسی برای بازکردن عروق مسدود در ساعات اولیه انجام می‌شود؛ هرچه زودتر آغاز شود، بازگشت عملکرد کامل‌تر است. در فلج بل، داروهای ضدالتهاب استروییدی در چند روز اول بهبود عصب صورتی را کوتاه‌تر می‌کنند. در ام‌اس، حمله حاد با داروهای ضدالتهاب کنترل می‌شود و بیماری در بلندمدت با داروهای پیشگیرانه مهار می‌شود؛ زونای صورتی هم به داروی ضدویروسی زودهنگام نیاز دارد.

در حمله پانیک و میگرن، درمان حول کنترل محرک زمینه‌ای (اضطراب یا سردرد) می‌چرخد، نه خود بی‌حسی. اگر بی‌حسی به فشار مکانیکی روی عصب مربوط باشد، مثل تومور، مداخله جراحی برای رفع همان فشار لازم می‌شود.

مراقبت خانگی بی حسی صورت و کارهایی که نباید کرد

وقتی بخشی از صورت بی‌حس است، همان ناحیه گرما و ضربه را هم کمتر حس می‌کند؛ نزدیک‌کردن کیسه آب گرم به آن بدون احتیاط اضافه می‌تواند به سوختگی‌ای بینجامد که فرد اصلا حسش نمی‌کند. در فلج بل که بستن کامل چشم ممکن نیست، مراقبت از سطح چشم با قطره اشک مصنوعی و پوشاندن چشم هنگام خواب اهمیت دارد، چون خشک‌شدن قرنیه می‌تواند به زخم قرنیه بینجامد.

در علت‌های اضطرابی یا میگرنی، کنترل استرس، خواب کافی و اجتناب از محرک‌های شناخته‌شده میگرن از عود نشانه می‌کاهد؛ کمپرس گرم روی صورت هم در سینوزیت احتقان را کم می‌کند.

از سوی دیگر، چند اشتباه رایج باید کنار گذاشته شود: منتظر ماندن برای دیدن اینکه بی حسی صورت «خودش خوب می‌شود» وقتی نشانه‌های هشدار همراه است، تاخیر خطرناکی ایجاد می‌کند؛ نسبت‌دادن هر بی‌حسی به «فقط استرس» بدون ارزیابی پزشکی احتمال از‌قلم‌افتادن علت جدی‌تر را بالا می‌برد؛ و رانندگی با کنترل ناقص پلک یا دهان خطر آسیب چشمی را افزایش می‌دهد.

نکته: تشخیص افتراقی بی حسی صورت بیشتر بر پایه الگوی شروع و نشانه‌های همراه است، نه شدت خود بی‌حسی؛ یک بی‌حسی خفیف همراه با نشانه‌های هشدار می‌تواند جدی‌تر از یک بی‌حسی شدید بدون هیچ نشانه همراه باشد.

پرسش‌های متداول