بیماری عروق محیطی (PAD): علائم، علل و درمان گرفتگی رگهای پا
بیماری عروق محیطی (PAD)، که در گفتار روزمره گاهی «گرفتگی عروق پا» خوانده میشود، از تنگ یا مسدودشدن تدریجی سرخرگهای خونرسان به پاها بر اثر رسوب پلاکهای چربی در دیوارهٔ رگ (آترواسکلروز) ایجاد میشود. کاهش جریان خون در آغاز فقط هنگام راه رفتن درد یا گرفتگی ایجاد میکند، اما با پیشرفت بیماری ممکن است حتی در حالت استراحت هم درد وجود داشته باشد و زخمهایی در پا ظاهر شود که دیر بهبود مییابند. شیوع این بیماری با بالارفتن سن، بهویژه در افراد سیگاری یا مبتلا به دیابت، افزایش مییابد.
- بیماری عروق محیطی بهمعنای تنگ یا مسدودشدن سرخرگهای پا بر اثر رسوب چربی در دیوارهٔ رگ است.
- شایعترین نشانه، درد یا گرفتگی ساق پا هنگام راه رفتن است که با چند دقیقه استراحت برطرف میشود.
- سیگارکشیدن، دیابت، فشار خون بالا و چربی خون بالا مهمترین عوامل خطر شناختهشده هستند.
- با ترک سیگار، ورزش منظم و داروهای مناسب، در بیشتر بیماران روند بیماری کند یا متوقف میشود.
- در موارد پیشرفته و درماننشده، خطر زخم بیبهبود در پا و در موارد نادر قطع عضو وجود دارد.
بیماری عروق محیطی چیست؟
بیماری عروق محیطی زمانی رخ میدهد که سرخرگهای خارج از قلب و مغز — معمولا سرخرگهای پا — بهدلیل تجمع پلاکهای چربی و کلسیم در دیوارهٔ داخلی، باریک یا کاملا مسدود میشوند. این همان فرایند آترواسکلروز است که در سرخرگهای قلب باعث بیماری عروق کرونر و در مغز باعث سکته میشود؛ به همین دلیل ابتلا به بیماری عروق محیطی نشانهٔ افزایش خطر بیماری قلبی و سکتهٔ مغزی نیز هست. تنگی رگ باعث میشود عضلات پا در زمان فعالیت خون کافی دریافت نکنند و همین کمبود، درد مشخصهٔ این بیماری را ایجاد میکند. بیماری عروق محیطی میتواند سالها بدون علامت مشخص پیش برود و اغلب تا بروز نشانههای راهرفتن یا معاینهٔ اتفاقی پزشک شناسایی نمیشود.
علائم بیماری عروق محیطی چیست؟
شاخصترین نشانهٔ بیماری عروق محیطی، لنگش متناوب است: دردی گرفتهمانند یا خستگیآور در ساق، ران یا باسن که هنگام راه رفتن یا بالارفتن از پله شروع میشود و پس از چند دقیقه استراحت از بین میرود. محل درد به محل تنگی رگ بستگی دارد؛ تنگی رگهای پایینتر بیشتر با درد ساق و تنگی رگهای بالاتر با درد ران یا باسن همراه است. نشانههای دیگر عبارتاند از:
- سردی یا رنگپریدگی یک پا نسبت به پای دیگر
- ضعیفشدن یا نامنظمشدن نبض پا
- ریزش مو و نازکشدن پوست روی ساق و پا
- کندشدن رشد ناخنهای پا
- زخم یا بریدگی کوچک روی پا که دیر بهبود مییابد
در مراحل پیشرفتهتر، درد حتی در حالت استراحت و بهویژه هنگام شب و دراز کشیدن نیز ظاهر میشود.
علل و عوامل خطر بیماری عروق محیطی کداماند؟
علت اصلی بیماری عروق محیطی در بیشتر موارد آترواسکلروز است، یعنی رسوب تدریجی چربی، کلسیم و بافت فیبروز در دیوارهٔ داخلی سرخرگها که مجرای رگ را تنگ میکند. برخی عوامل این روند را تسریع میکنند و خطر ابتلا را بالا میبرند:
- سیگارکشیدن، که بهتنهایی مهمترین عامل خطر قابلتغییر است
- دیابت و قند خون کنترلنشده
- فشار خون بالا
- کلسترول و چربی خون بالا
- افزایش سن، بهویژه بالای ۶۵ سال
- سابقهٔ خانوادگی بیماریهای عروقی یا قلبی
- اضافهوزن و کمتحرکی
هرچه تعداد این عوامل خطر در یک فرد بیشتر باشد، احتمال بروز بیماری عروق محیطی در سنین پایینتر و شدت آن نیز بیشتر خواهد بود.
بیماری عروق محیطی چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
در بیشتر بیماران، بیماری عروق محیطی روندی آهسته و قابلکنترل دارد. با این حال، انسداد ناگهانی و کامل یک رگ (ایسکمی حاد اندام) جریان خون پا را بهطور کامل قطع میکند و یک اورژانس واقعی است که ظرف چند ساعت نیاز به مداخلهٔ پزشکی دارد؛ الگوی آن با درد مزمن هنگام راه رفتن تفاوت روشنی دارد.
نشانههای نیازمند مراجعهٔ فوری
درد ناگهانی و شدید در پا همراه با سردی، رنگپریدگی یا کبودشدن پوست، بیحسی یا ضعف ناگهانی، و نبود نبض قابللمس، نشانهٔ قطع ناگهانی جریان خون است و نیازمند مراجعهٔ فوری به اورژانس است. زخم پا با رنگ تیره یا سیاه، یا دردی که حتی در حالت استراحت ادامه دارد نیز باید در اسرع وقت بررسی شود.
بیماری عروق محیطی چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص با شرححال دقیق از الگوی درد و معاینهٔ هر دو پا آغاز میشود؛ پزشک نبض پشت پا و مچ پا را لمس میکند و رنگ، دما و زخمهای احتمالی پوست را بررسی میکند.
نکته: نبود نبض در یک نقطهٔ خاص از پا در برخی افراد سالم نیز بهطور مادرزادی دیده میشود؛ به همین دلیل تشخیص قطعی بیماری عروق محیطی معمولا بر پایهٔ آزمایشی ساده به نام «شاخص مچپا-بازو» انجام میشود، نه فقط لمس نبض.
این آزمایش با مقایسهٔ فشار خون مچ پا و بازو انجام میشود؛ عددی کمتر از ۰٫۹ معمولا نشانهٔ بیماری عروق محیطی است. در صورت نیاز، سونوگرافی داپلر محل و شدت تنگی رگ را نشان میدهد و در صورت برنامهریزی برای جراحی یا مداخلهٔ عروقی، آنژیوگرافی با سیتیاسکن یا امآرآی برای نقشهبرداری دقیقتر درخواست میشود. آزمایش خون برای بررسی قند، چربی و عملکرد کلیه نیز بخشی از ارزیابی کامل است.
درمان بیماری عروق محیطی چگونه است؟
درمان بیماری عروق محیطی بر سه محور استوار است: اصلاح سبک زندگی، دارودرمانی، و در موارد شدیدتر مداخلهٔ عروقی. ترک کامل سیگار مهمترین اقدام در کند کردن پیشرفت بیماری است. برنامهٔ پیادهروی منظم زیر نظر پزشک یا فیزیوتراپیست — راه رفتن تا حد بروز درد و استراحت کوتاه — طی چند هفته فاصلهٔ راهرفتن بدون درد را بهطور محسوسی افزایش میدهد.
| روش درمان | هدف اصلی |
|---|---|
| ترک سیگار | کند کردن پیشرفت گرفتگی رگها |
| برنامهٔ پیادهروی منظم | افزایش مسافت قابلپیمایش بدون درد |
| داروهای ضدپلاکت (مانند آسپرین) | کاهش خطر لختهشدن خون و سکتهٔ قلبی یا مغزی |
| داروهای کاهندهٔ چربی خون (استاتینها) | کند کردن رسوب پلاک در دیوارهٔ رگ |
| کنترل قند خون و فشار خون | جلوگیری از آسیب بیشتر به دیوارهٔ رگها |
| آنژیوپلاستی یا جراحی بایپس عروقی | باز کردن یا دور زدن رگ کاملا مسدود در موارد شدید |
در بیمارانی که علائم با دارو و ورزش بهبود نمییابد، مداخلهٔ عروقی مانند آنژیوپلاستی (باز کردن رگ با بالون) یا جراحی بایپس در نظر گرفته میشود.
راههای پیشگیری از بیماری عروق محیطی
پیشگیری از بیماری عروق محیطی همان اصولی را دنبال میکند که از دیگر بیماریهای قلبی-عروقی جلوگیری میکند. پرهیز از سیگار یا ترک آن در صورت سیگاریبودن، بزرگترین اقدام پیشگیرانه است. کنترل قند خون در افراد دیابتی، حفظ فشار خون و کلسترول در محدودهٔ توصیهشده، فعالیت بدنی منظم مانند پیادهروی روزانه، و رسیدن به وزن متناسب از دیگر اقدامهای مؤثرند. رژیم غذایی کمنمک و کمچربی اشباع همراه با سبزی، میوه و غلات کامل نیز به سلامت رگها کمک میکند. بررسی دورهای نبض و پوست پا در افراد دیابتی یا سیگاری بالای ۵۰ سال، حتی بدون علامت، شناسایی زودهنگام بیماری را ممکن میسازد.
پرسشهای متداول
آیا بیماری عروق محیطی درمان قطعی دارد؟
بیماری عروق محیطی معمولا بیماری مزمنی است که با درمان مناسب کنترل میشود، نه اینکه بهطور کامل از بین برود. ترک سیگار، دارو و ورزش منظم در بیشتر بیماران روند بیماری را متوقف یا کند میکند.
فرق لنگش متناوب با درد معمولی پا در چیست؟
لنگش متناوب با فعالیتی مانند راه رفتن آغاز میشود، محل مشخصی مثل ساق یا ران دارد، و با چند دقیقه استراحت کاملا برطرف میشود. همین الگو آن را از دردهای عضلانی یا مفصلی معمولی که وابسته به فعالیت نیستند، متمایز میکند.
آیا بیماری عروق محیطی میتواند به قطع عضو منجر شود؟
در بخش کوچکی از بیماران که تشخیص و درمان به تأخیر میافتد یا رگ کاملا مسدود میشود، کاهش شدید خونرسانی میتواند به زخم بیبهبود یا مرگ بافت (گانگرن) و در نهایت قطع عضو منجر شود. تشخیص زودهنگام و پیگیری منظم درمان، این خطر را بهشدت کاهش میدهد.
بیماری عروق محیطی چه ارتباطی با بیماری قلبی دارد؟
بیماری عروق محیطی و بیماری عروق کرونر قلب هر دو نتیجهٔ یک فرایند مشترک یعنی آترواسکلروز هستند. فردی که به بیماری عروق محیطی مبتلا شده، در معرض خطر بالاتر حملهٔ قلبی و سکتهٔ مغزی نیز هست؛ ارزیابی قلبی-عروقی کامل نیز توصیه میشود.