برونشیت حاد و مزمن: علائم، علل و روشهای درمان
برونشیت به التهاب پوشش داخلی نایژهها (لولههای هواییای که هوا را به ریهها میرسانند) گفته میشود؛ در پی این التهاب، دیوارهٔ نایژهها متورم و ترشح خلط در آنها بیشتر میشود و در نتیجه عبور هوا دشوارتر میگردد. این بیماری میتواند بهصورت حاد و کوتاهمدت، معمولاً پس از یک عفونت ویروسی، بروز کند یا به شکل مزمن و طولانیمدت، اغلب در پی سالها مواجهه با دود سیگار، ادامه یابد. تشخیص درست نوع برونشیت در انتخاب روش درمان و پیشگیری از عوارض ریوی اهمیت دارد.
- برونشیت حاد معمولاً در پی سرماخوردگی یا آنفلوانزا بروز میکند و اغلب طی دو تا سه هفته، بدون درمان اختصاصی، بهبود مییابد.
- برونشیت مزمن با سرفه و خلط تقریباً روزانه، دستکم سه ماه از سال و طی دو سال متوالی، تعریف میشود و از اجزای اصلی بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) است.
- شایعترین عامل برونشیت حاد ویروسهاست، نه باکتری؛ به همین دلیل آنتیبیوتیک در بیشتر موارد نقشی در بهبود آن ندارد.
- دود سیگار مهمترین عامل خطر برونشیت مزمن است و ترک آن اصلیترین اقدام برای کند کردن پیشرفت بیماری است.
- سرفهٔ همراه با تنگی نفس، تب بالای مداوم یا خلط خونی از نشانههای هشداردهنده است و نیازمند بررسی پزشکی است.
برونشیت چیست؟
برونشیت التهاب نایژههاست؛ نایژهها لولههای هواییای هستند که هوا را از نای به ریهها میرسانند. در پی این التهاب، دیوارهٔ داخلی نایژهها متورم میشود و مخاط (خلط) بیشتری ترشح میکند که مسیر تنفس را تنگتر میکند. دو نوع اصلی آن شناختهشده است: برونشیت حاد که معمولاً پس از یک عفونت تنفسی ویروسی بروز میکند و طی چند هفته برطرف میشود، و برونشیت مزمن که نوعی بیماری ریوی طولانیمدت و بخشی از طیف بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) به شمار میرود. برونشیت مزمن زمانی مطرح میشود که سرفهٔ همراه با خلط، دستکم سه ماه در سال و طی دو سال متوالی، وجود داشته باشد.
علائم برونشیت چیست؟
نشانهٔ اصلی برونشیت، در هر دو نوع حاد و مزمن، سرفه است که ممکن است خشک باشد یا با خلط شفاف، زرد یا سبزرنگ همراه شود. سایر نشانههای شایع برونشیت عبارتند از:
- سرفهٔ مداوم که گاهی چند هفته طول میکشد
- خسخس سینه و احساس سنگینی یا فشار در قفسهٔ سینه
- تنگی نفس خفیف، بهویژه هنگام فعالیت بدنی
- خستگی و کوفتگی عمومی بدن
- گلودرد خفیف و آبریزش بینی، در برونشیت حاد همراه با سرماخوردگی
- تب خفیف تا متوسط، بیشتر در مراحل ابتدایی برونشیت حاد
در برونشیت مزمن، سرفه و خلط بهصورت روزانه و پایدار وجود دارد و در فصلهای سرد یا هنگام مواجهه با آلودگی هوا معمولاً تشدید میشود.
علل برونشیت چیست؟
برونشیت حاد در بیشتر موارد نتیجهٔ عفونت ویروسی است؛ همان ویروسهایی که سرماخوردگی و آنفلوانزا ایجاد میکنند، مسئول اکثریت قریب به اتفاق موارد برونشیت حاد نیز هستند و سهم عفونت باکتریایی در آن اندک است. عوامل زیر خطر ابتلا به برونشیت یا تشدید آن را افزایش میدهند:
- مصرف سیگار یا مواجههٔ مداوم با دود دست دوم؛ مهمترین عامل خطر برونشیت مزمن
- مواجههٔ شغلی یا محیطی با گرد و غبار، مواد شیمیایی و آلایندههای هوا
- عفونتهای تنفسی مکرر، بهویژه در کودکان و سالمندان
- ضعف سیستم ایمنی بدن
- ریفلاکس معده به مری که میتواند نایژهها را تحریک کند
برونشیت چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
بیشتر موارد برونشیت حاد خفیف است و بدون نیاز به درمان اختصاصی، طی دو تا سه هفته بهبود مییابد. با این حال، تداوم سرفه بیش از سه هفته یا بروز نشانههای زیر، ارزیابی پزشکی را میطلبد.
نشانههای نیازمند مراجعهٔ فوری
تب بالا (حدود ۳۸.۵ درجه یا بیشتر) که چند روز ادامه یابد، تنگی نفس شدید یا در حالت استراحت، درد قفسهٔ سینه، خلط خونی، یا کبودی لبها و ناخنها از نشانههای هشدار است که مراجعهٔ فوری به پزشک یا اورژانس را میطلبد.
در افراد مبتلا به بیماری زمینهای قلبی یا ریوی، سالمندان و کودکان خردسال، آستانهٔ مراجعه به پزشک پایینتر است، زیرا خطر پیشرفت به ذاتالریه (پنومونی) در این گروهها بیشتر است.
برونشیت چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص برونشیت حاد معمولاً بر پایهٔ شرح حال و معاینهٔ بالینی انجام میشود؛ پزشک با گوشی پزشکی صداهای تنفسی را بررسی میکند و دربارهٔ مدت و ویژگی سرفه پرسش میکند. در بیشتر موارد نیازی به آزمایش یا تصویربرداری نیست. عکس قفسهٔ سینه زمانی درخواست میشود که نشانهها به ذاتالریه شک ایجاد کند یا سرفه طولانیمدت و بدون توضیح باشد. برای تشخیص برونشیت مزمن، افزون بر شرح حال دقیق دربارهٔ سابقهٔ سرفه و خلط، آزمون عملکرد ریه با عنوان اسپیرومتری (spirometry) کاربرد دارد که میزان انسداد راه هوایی را اندازه میگیرد و به افتراق آن از سایر بیماریهای ریوی کمک میکند.
درمان برونشیت چگونه است؟
درمان برونشیت حاد عمدتاً حمایتی است، زیرا علت آن در بیشتر موارد ویروسی است و آنتیبیوتیک تأثیری بر روند بهبود ندارد. آنتیبیوتیک تنها در صورت وجود شواهدی از عفونت باکتریایی یا بیماری زمینهای خاص تجویز میشود. برونشیت مزمن رویکرد درمانی بلندمدتتری را میطلبد که هدف آن کاهش التهاب، باز کردن راههای هوایی و کند کردن پیشرفت بیماری است.
| روش درمانی | کاربرد اصلی |
|---|---|
| استراحت و مصرف مایعات فراوان | رقیق کردن خلط و کمک به بهبود برونشیت حاد |
| داروهای گشادکنندهٔ نایژه (برونکودیلاتور) | کاهش تنگی نفس و خسخس سینه |
| کورتیکواستروئید استنشاقی | کنترل التهاب مزمن راه هوایی |
| مرطوبکنندهٔ هوا و بخور | تسکین سرفه و کاهش تحریک نایژهها |
| ترک سیگار | مؤثرترین اقدام در کند کردن پیشرفت برونشیت مزمن |
| اکسیژندرمانی | در موارد پیشرفتهٔ برونشیت مزمن همراه با افت اکسیژن خون |
نکته: مصرف خودسرانهٔ آنتیبیوتیک برای برونشیت حاد ویروسی نهتنها فایدهای ندارد، بلکه به گسترش مقاومت آنتیبیوتیکی دامن میزند.
راههای پیشگیری از برونشیت
ترک سیگار و پرهیز از مواجهه با دود دست دوم، مؤثرترین راه پیشگیری از برونشیت مزمن و کند کردن روند آن است. سایر اقدامهای پیشگیرانه در برابر برونشیت عبارتند از:
- شستوشوی مرتب دستها برای کاهش انتقال ویروسهای تنفسی
- دریافت واکسن آنفلوانزا و در صورت لزوم واکسن پنوموکوک، بهویژه در سالمندان و افراد دارای بیماری زمینهای
- استفاده از ماسک در محیطهای با گرد و غبار یا آلودگی زیاد
- تهویهٔ مناسب فضاهای بسته و کاهش مواجهه با آلایندههای هوا
- مدیریت بیماریهای زمینهای مانند ریفلاکس معده به مری و آسم
پرسشهای متداول
آیا برونشیت حاد واگیردار است؟
بله، در صورتی که علت آن عفونت ویروسی باشد، برونشیت حاد از طریق قطرات تنفسی حاصل از سرفه و عطسه قابل انتقال است. این احتمال در فضاهای بسته و پرتردد بیشتر است. رعایت بهداشت دست و پوشاندن دهان و بینی هنگام سرفه، احتمال انتقال را کاهش میدهد.
تفاوت برونشیت و ذاتالریه (پنومونی) چیست؟
برونشیت التهاب نایژهها، یعنی راههای هوایی بزرگتر ریه، است؛ در حالیکه ذاتالریه بافت ریه و کیسههای هوایی را درگیر میکند. ذاتالریه معمولاً با تب بالاتر، تنگی نفس شدیدتر و افت وضعیت عمومی همراه است. به همین دلیل، افتراق این دو با معاینهٔ بالینی و گاه عکس قفسهٔ سینه اهمیت دارد.
آیا برونشیت مزمن درمان قطعی دارد؟
برونشیت مزمن معمولاً بهطور کامل درمانپذیر نیست، زیرا آسیب راههای هوایی در بسیاری موارد پایدار است. با این حال، ترک سیگار، دارودرمانی مناسب و پیگیری منظم پزشکی میتواند نشانهها را کنترل کند و از سرعت پیشرفت بیماری بکاهد.
برونشیت چند روز طول میکشد؟
سرفهٔ ناشی از برونشیت حاد معمولاً طی دو تا سه هفته برطرف میشود، هرچند در برخی افراد تا شش هفته نیز ادامه مییابد. تداوم سرفه فراتر از این بازه، بررسی پزشکی برای رد سایر علتها را میطلبد.